Alfred Jarry en Esperanto (9)

 

Jarry, Alfred. Reĝo Ubuo: Teatraĵo / Tradukis el la franca Thomas Larger, Thiery Tailhades. – Paris: Espéranto-France, 2023. – 110 p. – (Serio Oriento-Okcidento, № 62).

Recenzas Paulo Sergio Viana en La Ondo de Esperanto (2023, № 3 [317], Septembro):

Reĝo Ubuo (20 Oktobro 2023)

Alfred Jarry en Esperanto (8)

Jen artikolo en kiu menciiĝas Alfred Jarry:

Kakistokratio de Ibrahim WARDE, Le Monde diplomatique en Esperanto, junio 2020.

Verkistoj en diversaj medioj—teatro, kino, ktp.—utiligas absurdecajn kaj komediajn rimedojn por satiroj pri fiaskaj socioj kiuj enkorpigas malutopiajn koŝmarojn. Ekzemple: Eugène Ionesco, Charlie Chaplin, Dario Fo, Giuseppe ("Beppe") Grillo, Volodomir Zelenski,estas menciataj, kaj fine, kun longa priskribo, la kreaĵo Ubu Roi [Ubu Reĝo] de Alfred Jarry. Ubu estas ligata al kakistokratio kaj Donald Trump.

 

Magritte, patafiziko, ars combinatoria

"Magritte diris, ke oni ne povus provizi validan eksplikon de afero ĝis oni eksplikus tiun eksplikon." — Bernard Noël

Eble vi scivolas, kial mi afiŝas pri Magritte, ankaŭ krokodile, sen konekso kun Esperanto. Nu, la daŭra fadeno estas ars combinatoria (arto de kombinaĵoj), kiu rilatas al interlingvistiko, specife rilate al la epoko de aprioraj filozofiaj lingvoj. Analizado de la motivoj, logiko, kreivo, kaj limoj de la koncepto de kombinado estas stimula, esplorenda kampo.

Kiel vi vidos en antaŭaj afiŝoj, Magritte havas propran perspektivon pri kombinaĵoj, kiu komparendas kun aliaj. Do jen, el liaj Écrits Complets (jen la enhavtabelo kaj indeksoj de ĉiuj temoj kaj personoj pri kiuj Magritte komentis) estas la kolektitaj komentoj de Magritte pri la patafiziko de Alfred Jarry (kiu alimaniere rilatas al ars combinatoria):

 Magritte, la Pataphysique et son Collège

Alfred Jarry en Esperanto

Mi menciis Alfred Jarry (1873-1907) plurfoje ĉi-bloge, sed mi traktis Jarry en Esperanto mem nur unufoje, ankaŭ en konekso kun lia blag-scienco patafiziko:

Patafiziko de Alfred Jarry

Vikipedio havas artikolon pri lia fifama teatraĵo Reĝo Ubu, sed ne pri Jarry mem. Jarry estas menciita en la artikolo Simbolismo (literatura skolo). Patafiziko estas menciita en kelkaj pluaj artikoloj, diskutotaj venontfoje.

Sed kio pri verkoj de Jarry mem en Esperanto, se ekzistas?  Finfine mi trovis unu:

Alfred Jarry: La Kanzon de l' Sencerbigado (Chanson du Décervelage)
Tradukis Stéphane Brault; trovita ĉe blogo "Esperantigoj Triajarmile"

Ĝi estas kanzono el Reĝo Ubu. Jen la muziko:

Enrique Gaspar y Rimbau: "El anacronópete" — The First Time Machine / La Unua Tempomaŝino

Do you think there is some tacit affinity connecting landmark events of 1887? 1887 saw many firsts, including the first appearance of Esperanto, Sherlock Holmes, and the time machine (not the novel or story by H.G. Wells). Read all about it:

Enrique Gaspar y Rimbau: El anacronópete — The First Time Machine

Anacronópete estas hispana neologismo kiu signifas "tiu kiu flugas kontraŭ tempon". Finfine anglalingva traduko aperos en 2012.

En 1887 aperis ne nur Esperanto sed ankaŭ Sherlock Holmes kaj la unua fikciaĵo pri tempomaŝino. La plejparto el miaj referencoj estas en la angla, sed rigardu ankaŭ la Esperantajn retligojn:

Enrique Gaspar y Rimbau: El anacronópete — La Unua Tempomaŝino

Poste aperis la koncernaj verkoj de H. G. Wells: novelo La Tempovojaĝantoj (1888) kaj romano La Tempo-maŝino (1895). Patafizika eseo "Kiel Konstrui Tempomaŝinon" de Alfred Jarry aperis en 1899.

Troveblas multaj studoj pri la intelekta kaj socia kunteksto de la verko de Wells. La furoro de la kvara (spaca) dimensio en la 19a jarcento—ne nur en matematiko sed ankaŭ en amaskulturo, ekz. fikcio kaj spiritismo—estas bone konata. Historiistoj pri sciencfikcio kaj pri scienco pritraktis la tempvojaĝan koncepton. Eble en tiu literaturo troveblas studo pri tio, kiel kaj kial la konceptoj de tempomaŝino kaj de la tempo kiel kvara dimensio aperis tiutempe.

Estas nuntempa emo nomi nian epokon postmodernisma. Kombinismo elstaras ne nur en la amaskulturo de la nuno, sed ankaŭ en intensa retrorigardado al la kultura pasinteco kaj ties antaŭsupozoj. Eble tial Esperanto aperas kiel temo en pluraj lastatempaj histori-romanoj—kaj en la angla lingvo! Do angla traduko de la unua fikciaĵo pri tempomaŝino des pli bonvenigendas.

Kiel konstrui tempoveturilon, patafizike

En februaro 1899, Alfred Jarry publikigis sian eseon (en la franca) "Kiel konstrui tempoveturilon." La Tempomaŝino de H. G. Wells aperis en 1895 kaj baldaŭ estis tradukita francen. Alfred Jarry plej famas pro sia skandala teatraĵo Reĝo Ubu. Li ankaŭ kreis la blag-sciencon patafizikon ('pataphysique), t.e. "scienco de imagitaj solvoj." En ĉiu eseo Jarry skizas proponatan meĥanismon de tempoveturilo. La postvivan influon multrilatan de Jarry partoprenas ankaŭ ĉi tiu eseo.

Jen la eseo en anglalingva traduko:

How to Construct a Time Machine by Alfred Jarry, translated by Roger Shattuck. Ankaŭ ĉe Tripod.

Jen mia nova ĉi-tema retgvidilo de anglalingva materialo:

Alfred Jarry’s “How to Construct a Time Machine”: A Web Guide

Jen rememorigo pri la difino de patafiziko (anglalingve):

Definition of ’Pataphysics by Alfred Jarry

Oni devus traduki almenaŭ ĉi tiun difinon (se ne plu), sed prefere el la franca originalo.

'Pataphysics Pursued / Pli pri patafiziko

Here is Alfred Jarry's definitive definition of 'Pataphysics, along with several web links:

Definition of ’Pataphysics by Alfred Jarry

I quickly get bored with this stuff, but there is a historical significance here. It relates to the history of literary and philosophical play, and inspired further avant-garde and combinatorial experiments. I should probably translate this into Esperanto.

Jen difino de Patafiziko laŭ Alfred Jarry mem (anglalingve), plus retligoj (anglalingvaj kaj francaj). Mi nepostlonge tediĝas pri ĉi tiu afero, sed ĝi historie gravas. Ĝi estas fonto en la historio de avangardaj kaj kombinadaj eksperimentoj. Mi supozas, ke mi devus traduki ĉi tiun aferon al Esperanto.

'Pataphysics & ars combinatoria

The combination of these two concepts just occurred to me. Why now, or why not earlier? Why now? Here's my guess. First, there was my recent reading of Borges' "The Aleph". Then there was reading about Novalis' Romantic Encyclopedia. All of this recapitulates in some way the earlier history from Raymond Lull to Leibniz, but in each epoch the ars combinatoria play a different role. Now, divorced from "serious" purposes, it becomes a device of self-conscious art for making a point without taking the enterprise literally, i.e. for what it purports to be. The ars combinatoria has historically become playful with the delineation between reality and the artifice of imagination. It finally popped into my head to combine one aspect of avant-garde literature with another.

'Pataphysics, the science of imaginary solutions, a playful notion concocted by Alfred Jarry. Once science itself has been solidified and differentiated from myth, poetry, and the symbolic use of language, we not only have the possibility of creating symbolist poetry in a secularized environment, and avant-garde play with language and myth (to culminate in Joyce), but play with science and other systems of thought, eventually surrealism and surrationalism (Gaston Bachelard) and Borges, and Oulipo, and now virtuality of all sorts, but first Jarry. Once it occurred to me that Jarry might be engaged in combinatorial play, I connected 'pataphysics to ars combinatoria. Has anyone else made that connection? (Or Jarry himself? I don't recall Jarry's own work.) Well, Oulipo, which is founded on combinatoric play, is a descendent of 'pataphysics, so a connection is obviously there.

Here's what I've found, mostly classifiable under the rubric of avant-garde arts.

Speculative Computing: Instruments for Interpretive Scholarship (2004) by Bethany Paige Nowviskie

Oulipo packet (several works by noted authors: Calvino, Queneau, Motte, Mathews, et al)

Deformography: the poetics of cybridised architecture (2005) by Neil Spiller

The Clinamanic Medusa, with a hole for its face causes the first order aesthetics of form finding to coagulate into stone and seduces the viewer into a world of vicissitudes and attitudes of chance, of joy, of sweet and sweaty embrace of an ars combinatoria, so dear to Jarry, Roussel and Ramon Lull. Here ‘Pataphysics joins with the mathematic of Oulipo to construct an all too few example of Ouarpo - a miniature architecture of potential.

Recombinant Poetics: Emergent Meaning as Examined and Explored Within a Specific Generative Virtual Environment (1999) by William Curtis Seaman

The Aesthetics of Paradoxism (2nd ed., 2002) by Titu Popescu, translated from Romanian by P. Georgelin, F. Smarandache, and L. Popescu

[+Kanexfaucher + Matinastamatakis + Johnmoorewilliams+] [Lysicology /. See also @ Scribd.com.

kinema ikon

Miscellanies (2008) by Raymond Belluga

At some point I think these exercises become pointless and excessively self-indulgent, but this is what happens when society, not just art, becomes more abstract. Now, in the Internet age, we become fully conscious or completely disoriented.

Patafiziko de Alfred Jarry

Oni trovos kelkajn menciojn de franca avangarda verkisto Alfred Jarry (plej fama pro siaj teatraĵoj pri Ubu) en Esperanto, sed oni trovos artikolojn nek pri Jarry nek pri patafiziko en Vikipedio. Mi sukcesis trovi nur du retapaĝojn pri patafiziko en Esperanto, ambaŭ ĉe lernu.net:

2008-03-03: "Filu" korekte difinas Patafizikon:

Etimologie, patafiziko estas "tio, kiu estas proksima al tio, kiu estas post la fiziko". Mmmm! Tiel klara, kiel koto, ĉu ne?

La elkovrinto de la patafizika scienco, la franca verkisto Alfred Jarry, difinis ĝin kiel "la scienco pri imagaj solvoj".

Patafizikisto serĉas novajn manierojn priskribi aŭ ekspliki la mondon, la universon, ktp, ĉar laŭ patafiziko ne gravas, ĉu aŭ ne la solvo estas la vero, sed nur gravas, ke la solvo funkciu, kiam oni uzas ĝin.

2008-01-04: Laŭ "Filu":

Patafizikisto

Bedaŭrinde mi ne trovis artikolon Esperantan pri patafiziko: ĝi estas scienco pri solvoj imagaj, kreita (aŭ pli ekzakte elkovrita) de la franca verkisto Alfred Jarry. Ekzemple, anstataŭ ol konsideri, ke gravita forco kunigas masojn, patafiziko demandas, kial ni ne konsiderus, ke periferio aligas al si vakon.

Patafiziko ĉe la franca vikipedio

Laŭ "Rosto":

Mi serĉis pri Alfred Jerry, sed trovis pri Gilles Deleuze. Onidire Gilles Deleuze skribis en libro "Kritiko kaj kliniko", ke parafiziko kondukas al fenomenologio. Pri fenomenologio estas iomete en esperanta vikipedio

http://eo.wikipedia.org/wiki/Fenomenologio

 Ŝajnas do tio estas la tuto en Esperanto. Ĉu eble estas io en la gazetaro?