Voltaire (2): Mikromego (Micromegas) en Esperanto

Jen 6-minuta voĉrecenzeto pri la verko Mikromego de Voltero, tradukita al Esperanto de Andreo Cherpillod kaj eldonita de "Fonto":

Voltaire: filozofiaj rakontoj

Lastatempe mi legis anglingve filozofiajn rakontojn de Voltaire (21 novembro 1694 - 30 majo 1778), ne la faman Kandidon, sed aliajn:

• Zadig (1747/8)
• Micromégas (1752)
• L'Ingénu (La senartifikulo) (1767)
• Le Taureau blanc (La blanka virbovo) (1773/4)

Ekzistas pluaj filozofiaj rakontoj (contes philosophiques) de Voltaire, sed mi legis la menciitajn kaj komentis anglalingve:

Voltaire’s philosophical tales: commentary

En la artikolo pri Voltaire en Vikipedio konstateblas ke ekzistas tradukoj de pluraj verkoj en Esperanto. Rimarku ekzemple recenzon pri la jena:

Recenzo: Tri verkoj de Volter [Kandid, Zadig, Senartifikulo] (trad. E. Lanti) de Tomaŝ PUMPR (La nica literatura revuo, 3/3, p. 115-120)

Libroforme aperis ankaŭ:

• Mikromego kaj aliaj rakontoj [15 rakontoj], trad. André Cherpillod (Chapecó: Fonto, 2014)
• Katekismo de la honesta homo, trad. André Cherpillod (Chapecó: Fonto, 2012). Recenzas Renato Corsetti
• La franca jezuito kaj la ĉina imperiestro (Raporto pri la ekzilo de la jezuitoj el Ĉinio), trad. André Cherpillod (Courgenard: La Blanchetière, 2014)

Aperis rakontoj interrete:

• "Blanko kaj Nigro", trad. Roland Platteau
• "La unuokula ŝarĝoportisto", trad. Edgard Verheyden, en Flandra Esperantisto, okt. 1936, p. 53-57.
• "La unuokula ŝarĝisto", trad. Daniel Luez
• "La du konsolitaj", trad. René Bricard
• "Memnono, aŭ la homa saĝeco", trad. F. Lallemant

En la blogo de Antonio De Salvo aperis afiŝoj:

• Voltaire, 30 Majo 2017 (kun la recenzo de Tri verkoj fare de Pumpr)
• Voltaire, 21 Novembro 2018 (kun anekdoto "La ŝuoj de Voltaire")

John Wilkins & Menace from the Moon

Now here's an interesting item!

Menace from the Moon. London: Jarrolds, 1925.

• Menace from the Moon (1925 novel) - Wikipedia, the free encyclopedia
• The Menace from the Moon (by Bohun Lynch): A review by Georges T. Dodds (SF Site, 2002)
• Lynch, Bohun (SFE, April 27, 2017)

See also:

• Philosophical and Universal Languages, 1600-1800, and Related Themes: Selected Bibliography
• Science Fiction & Utopia Research Resources: A Selective Work in Progress

Bohun Lynch (1884-1928) was known for other work, including his expertise as a caricaturist. This is his sole science fiction novel, which involves encountering the universal character of John Wilkins (1614-1672) on the Moon. Wilkins himself speculated on how one could travel to the Moon. This is documented in my earlier blog posts on Wilkins.

I was not aware of other uses of Wilkins in fiction, until now: according to the entry on Wilkins in SFE: The Encyclopedia of Science Fiction:

Wilkins appears as a character in Neal Stephenson's historical fantasia about the Enlightenment, The Baroque Cycle (2003-2004), where he is described as the author of a text called Quicksilver, which presumably represents a transubstantiation of Mercury (see above), a text named in the sequence.

There is some poetic justice here, given that the moon is the theme. This novel, unfortunately, is rarer than Lynch's other books. The Library of Congress, the world's largest library, has other books by this author but not this one. If I wanted to purchase a copy today, it would cost me US $120. 

On Carnap as an Esperantist & cosmopolitan (vs Heidegger)

As the philosopher Michael Friedman has recently shown, Carnap knew Heidegger’s work and standpoints well, and had read him quite seriously. He attended the debate between Heidegger and Cassirer at Davos in 1929 and took a walk with Heidegger and conversed with him in a café. He studied Sein und Zeit (Being and Time) and expounded its philosophical purpose to the Vienna Circle around Moritz Schlick as an entrée to the group. Heidegger represented a rival means and approach to “overcoming metaphysics,” the task that this magician of the Black Forest promised to accomplish by going back to a more primordial, prerational sense of human existence, its elementary Dasein, which stood as the opposite of the progress of science and cosmopolitan modernity. Once Heidegger had turned Nazi, Schlick had been murdered, and Carnap, Neurath, and Philipp Frank—along with their allies Hans Reichenbach and Carl Hempel in Berlin— began to migrate West, away from anti-Semitic repression, their political conflict with the forces of the xenophobic Right filled out and extended the terms of the methodological conflict.

This was the original “linguistic turn.” Recent biographies have strongly humanized Rudolf Carnap away from the image of a stern logician and into a true man of enlightenment and a utopian of international cooperation. Carnap favored the construction of “ideal languages” both in logic and in reality, artificial languages that could overcome the errors and historical demerits of natural language, not from any disapproval of human history but because he maintained the cosmopolitan Enlightenment ethos of Kant’s “Perpetual Peace,” as in his love of Esperanto. Friedman has pointed out the touching rhapsody in Carnap’s intellectual autobiography when he recounts teaching himself the language at the age of fourteen and attending a performance of Goethe’s noble Iphigenia performed in the rationalized international language. “It was a stirring and uplifting experience for me to hear this drama, inspired by the ideal of one humanity, expressed in the new medium which made it possible for thousands of spectators from many countries to understand it.” After the tragedy of World War I, young man Carnap hiked through Finland, Estonia, Latvia, and Lithuania with a Bulgarian friend: “We stayed with hospitable Esperantists and made contact with many people in these countries. We talked about all kinds of problems in public and in personal life, always, of course, in Esperanto.”

SOURCE: Greif, Mark. The Age of the Crisis of Man: Thought and Fiction in America, 1933–1973 (Princeton University Press, 2015), chapter 10--Universal Philosophy and Antihumanist Theory, pp. 288-289.

Zamenhof interview: Esperanto & Jewish Ideals

Now on my web site:

“Esperanto and Jewish Ideals,” Interview for the Jewish Chronicle with Dr. Zamenhof, The Jewish Chronicle, September 6, 1907, pp. 16-18. Note also the advertisement for "kakao" (cocoa).

With Zamenhof’s translation of ‘La Gaja Migranto’ (published in Fundamenta Krestomatio de la Lingvo Esperanto, 1903), mentioned in the interview.

This interview was translated into Esperanto and published in two parts. Note that R. I. [ = Isidore?] Harris is given as the interviewer:

Intervjuo kun d-ro Zamenhof de R. I. HARRIS, elangligis N. Z. MAIMON, La nica literatura revuo 6/3 (n-ro 33), Januaro-Februaro 1961, p. 82-89.

Intervjuo kun d-ro Zamenhof (fino) de R. I. HARRIS, elangligis N. Z. MAIMON, La nica literatura revuo 6/4 (n-ro 34), Marto-Aprilo 1961, p. 121-127.

Here I noticed interesting details about Zamenhof's thoughts on the Jewish question that I don't recall from other statements. For example, when he describes his attempt to create a new Judaism for the 20th century, he makes two curious assertions: (1) he almost blames his fellow Jews for isolating themselves within the nations in which they find themselves, but (2) he rejects Reform Judaism for excessive accommodation to the gentiles, who don't accept Jews anyway, Zamenhof thus abjures assimilationism as lacking self-respect. His project of Hilelismo (Hillelism, which later morphed into Homaranismo, no longer Jewish-specific and somewhat akin to Ethical Culture) was meant to reject an obsolete territorial (and superstitious) traditional conception of Judaism and modernize it to reflect the ethical ideal (of which monotheism is a part) incorporated in it.

Zamenhof's conception of the causes and cure of ethnic conflict betray an incredible lack of political sophistication. This can be seen most clearly in his paper “International Language” presented to the First Universal Races Congress in 1911. Denying economic causes for national conflict, Zamenhof curiously argues:

Can we say, for instance, that so many millions of poor Russians hate the millions of poor Chinese on economic grounds, when they shed their blood so willingly to defend their Russian oppressors against the attacks of foreigners? Assuredly not, for the Russian soldier knows very well, when he kills a Chinese soldier, that the man would never do him as much harm as the "mailed fist" of his own compatriots. It is not economic causes that give rise to national hatreds.

There is a glimpse of political consciousness in the reference to a group's own oppressors, which immediately disappears. His entire argument is abstract. While correctly denying intrinsic, ineluctable differences between peoples at the basis of animosity, Zamenhof exhibits not an ounce of political or historical consciousness in understanding how these problems came to be or what drives them. What he does show in his various statements is his intimate familiarity with Eastern Europe and the dilemma of Jews in this hostile environment.

This interview in English is invaluable, as the most extensive documentation of Zamenhof's engagement with the Jewish question, outside of his writings in Russian, is in Esperanto. But again, his political cluelessness comes to the forefront.

Zamenhof, soberly and with absolutely no self-aggrandizement, proposed the most far-reaching ambitious projects, all of which failed except for Esperanto, which succeeded in creating an international community of speakers that has survived 130 years, including the century following Zamenhof's death. Zamenhof projected into the future on a grand scale, from the vantage point of a provincial Eastern European Jew chafing at the ghettoization and discrimination that he suffered.

Revivu Karinthy!

Dum la pasinta jaro mi esploras hungaran literaturon (malmulte konatan en Usono kaj eble tra la tuta anglofona mondo) pere de Esperanto kaj la angla lingvo. Mi resumas miajn esplorojn en artikolo "Vojaĝo al hungara literaturo, tereno nekonata" aperonta en literaturtema numero de revuo Kontakto.

Tie mi menciis, ke por mi, ŝlosila hungara verkisto estas Frigyes Karinthy (1887‑1938), kiu ankaŭ estis esperantisto! Ne estas hazardo, ke kaj amiko de Karinthy hungara esperantista verkisto Sándor Szathmári kaj hungara-kanada verkisto Robert Zend inspiriĝis kaj de Imre Madách kaj de Karinthy. Karinthy ankaŭ meritas pli da videbleco en la anglaparolanta mondo ne nur pro siaj satiraj kaj filozofiemaj verkoj sed ankaŭ speciale pro siaj malutopiaj verkoj Vojaĝo al Faremido kaj Capillaria (kiuj ricevis Esperantajn kaj anglalingvajn tradukojn) kaj pro sia utiligo de sciencfikciaj ideoj. Estus bone re-reliefigi atenton al Karinthy en Esperantujo sed eble pli bone revivigi la ŝajne forgesitan Karinthy en anglalingvujo.

Ĉiacele mi kompilis gvidilojn al literaturo de kaj pri Karinthy en Esperanto kaj en la angla:

Frigyes (Frederiko) Karinthy (1887-1938) en Esperanto

Frigyes & Ferenc Karinthy in English

Mi havas pluajn tekstojn en Esperanto kaj en la angla kiujn mi enretigos.

La plejmultaj anglalingvaj tradukoj el hungara literaturo kiujn mi legas, devenas de la hungaria eldonejo Corvina dum la sovetia epoko kaj ne estis/-as ĝenerale haveblaj en usonaj librovendejoj kaj ne nepre en bibliotekoj. Krom kelkaj verkoj troveble interrete, kaj krom la malutopiaj romanoj kaj la memuaro Vojaĝo ĉirkaŭ mia kranio, estas malnova anglalingva antologio el la verkaro de Karinthy: Grave and Gay (= Serioze & leĝere, 1973).

Krom tio, el revuo The New Hungarian Quarterly, vol. III, n-ro 6, aprilo-junio 1962, mi skanis elektitaĵaron el la verkaro de Karinthy, kaj la plej ampleksan resuman eseon pri Karinthy en la angla trovitan de mi:

"Frigyes Karinthy, Humorist and Thinker" by Miklós Vajda [= ...humuristo & pensisto]

Rimarku, ke pasis pluraj jardekoj post tiuj eldonoj. Nu, ni ne lasu Karinthy forgesita en ajna lingvo!

George Psalmanazar revisited

Mi jam blogis pri George Psalmanazar. I already blogged about George Psalmanazar in Esperanto. Here is an interesting article on the famous charlatan:

Made in Taiwan?: An Eighteenth-Century Frenchman’s Fictional Formosa by Benjamin Breen, The Appendix, Vol. 1, no. 4, October 2013.

This is a popular article with some impressive illustrations. Breen links Psalmanazar's fabrications to contemporaneous imaginary vojages of Jonathan Swift and others, including fictions passed off as fact, and to the ideological themes of the day. Apparently Psalmanazar "inspired" Swift. At the end, there is a reference to Jorge Luis Borges' story "Pierre Menard".

Breen also published a scholarly article:

Breen, Benjamin. "No Man Is an Island: Early Modern Globalization, Knowledge Networks, and George Psalmanazar’s Formosa," Journal of Early Modern History 17 (2013) 391-417.

From the abstract:

The divergence between Psalmanazar’s personal credibility and the longevity of his invented facts sheds light on the nature of evidence and information networks in early modern globalization. This episode highlights the imperfect and contested nature of early modern communication network.

There is a fantastic computerized reconstruction of early modern knowledge networks:

Mapping the Republic of Letters: Electronic Enlightenment Correspondence Visualization

This is the most comprehensive work on Psalmanazar:

Keevak, Michael. The Pretended Asian: George Psalmanazar's Eighteenth-Century Formosan Hoax. Detroit: Wayne State University Press, 2004.

Miĥail Lomonosov (& Farlingo)

Miĥail Lomonosov (1711-1765) estis rusa sciencisto kaj poeto, multtalentulo kaj ŝlosila eminentulo. La artikolo en Vikipedio donas malmultajn informojn. Mi ne trovis tradukon el lia verkaro en Esperanto: ĉu ekzistas?

Mi trovis pli ampleksan biografion ĉe retejo de Matvei & Vladimir Farber, kiu provizas multlingvan dokumentadon de propra artefarita lingvo Farlingo:

M. V. Lomonosov

La patro de la ruso scienco , Miĥail Vasiljeviĉ Lomonosov, naskiĝis 8.12.1711 en norda vilaĝo Miŝaninskaja de Arĥangelska gubernio.

Filo de kamparano, li multe revis pri lernado, kaj kiam li estis 19 jara, li piediris Moskvon por realigi sian revon. Lomonosov lernis en Slava-Greka-Latina Akademio en Moskvo, en Kieva Eklezia Akademio kaj en Universitato ĉe Peterburga Akademio de sciencoj. En 1736-41 M. V. Lomonosov studis naturajn kaj teknikajn sciencojn eksterlande.

En 1742 li estis adjunkto de fizika klaso kaj en 1745 - Profesoro de kemio - akademiano ĉe Peterburga Akademio de sciencoj. Ĝis la morto Lomonosov staris en la centro de scienca agado en la Akademio. En 1748 Lomonosov fondis ĉe la Akademio kemian laboratorion, kie studentoj faris ne nur sciencajn esplorojn, sed ankaŭ praktikajn laborojn. En tiu laboratorio li prelegis sian kurson "Enkonduko en veran fizikan kemion"(1752-1753). Lomonosov konstruis multajn laboratoriajn optikajn aparatojn kaj instrumentojn, kaj komencis krei rusan sciencan-teknikan terminaron. En 1756 Lomonosov faris famajn eksperimentojn kun metaloj bruligataj en fermita ujo, kiuj donis la unuan nepridiskuteblan pruvon pri konservo de substanco dum kemiaj reakcioj kaj pri rolo de aero dum la procedo de bruligado. Spite al la akceptitaj tiamaj teorioj Lomonosov insistis , ke fenomenoj, observataj dum varmigo, estas rezulto de mekanika movado de materiaj parteroj. Lomonosov distingis konceptojn pri korpusklo (molekulo) kaj elemento (atomo), kio estis akceptita nur en 19-a jarcento.

Lomonosov klarigis tiajn fenomenojn kiel fulmo, arkta lumo, kaj disvolvis originalan teorion pri elektraj fenomenoj, kiu neis ekziston de speciala elektra materio. Fenomenojn de la naturo li ĉiam rigardis de la materialisma vidpunkto. En 1761 li konstatis, ke la planedo Venuso estas ĉirkaŭita per atmosfero.

En sia fama verko "Pri tavoloj de la Tero" (1763) Lomonosov montris, ke teraj tavoloj estas rezulto de komplikaj procedoj, kiuj okazas en la naturo. Li priskribis kaj korekte klarigis la formadon de multaj tre gravaj utilaj mineraloj, inter ili karbo, torfo kaj bruligeblaj skistoj.

Lomonosov konstante kunligis teorion kun praktiko kaj insistis pri disvolvo de rusa industrio, minmetalurgio kaj agrikulturo. Li batalis por sendependo de Rusio kaj la solvon de la problemo li vidis en la kreo de ĉiubranĉaj produktaj fortoj. Plimultigon de laborkapablaj homoj li opiniis necesa kondiĉo por progresanta disvolvo de la lando.

Lomonosov montris grandan intereson pri la problemoj de ĉirkaŭpolusaj terenoj kaj Nordmara vojo, kies politikan kaj ekonomian signifon li opiniis tre grava. Lomonosov kreis la unuan klasifikon de glacioj kaj esprimis hipotezon pri ekzisto de granda glacia drivo en Arktiko.

Multon faris Lomonosov por progreso de rusa arto. Li restarigis en Rusio mozaikan arton. Kun siaj lernantoj li kreis rimarkindajn mozaikajn portretojn - Petro I (1754), kaj aliajn, patriotisman bildon "Poltava batalo"(1762-64), rimarkinndan pro forto de koloroj. Li skribis verkon "Ideoj pri pentrartaj bildoj el rusia historio"(1764). De 1763 Lomonosov estis honora ano en Peterburga Akademio de Artoj.

Laŭ iniciato de Lomonosov kaj dank' al lia energio en 1755 estis fondita Moskva univeresitato (nuntempa universitato je nomo de Lomonosov). Laŭ lia insisto en la universitato estis permesite lerni ne nur al nobeloj, sed ankaŭ al reprezantantoj de aliaj socitavoloj.

Lomonosov estis reformanto de literatura rusa lingvo. Liaj verkoj: "Mallonga gvidilo al ritoriko" (1743-1748), "Ruslanda gramatiko" (1755-1757) kaj aliaj faris komencon al scienca studado de rusa lingvo. Lomonosov kreis teorion pri "tri stiloj" en rusa lingvo (alta, meza kaj malalta), kiu sukcesigis alproksimiĝon de literatura lingvo al vivanta popola parolo. Li kreis teorian bazon por la reformo de rusa versokreado kaj fondis silabotonikan sistemon, kiu fariĝis fundamento por rusa poezio ĝis la 20-a jarcento. Kiel poeto Lomonosov estis la plej granda reprezentanto de rusa klasicismo. Liaj odoj kaj versoj propagandas reformigan agadon de Petro I, gloras sciencon, disvolvon de produktaj fortoj de la lando kaj ĝian nacian kulturon. Per siaj laboroj Lomonosov pliriĉigis preskaŭ ĉiujn fakojn de la scienco. Lomonosov estis fama ne nur en Rusio, sed ankaŭ eksterlande. En 1761 li estis elektita ano de Sveda Akademio de sciencoj kaj en 1764 honora ano de Bulonja Akademio. Kelkaj geniaj konsideroj de Lomonosov eniris en la vivon nur post Granda Oktobra socialisma revolucio. Rusa popolo honoras memoron pri rusa granda sciencisto - la Patro de la Rusa Scienco.

Logiko & la Memorarto / Logic and the Art of Memory

Pri:

Rossi, Paolo. Logic and the Art of Memory: The Quest for a Universal Language; translated with an introduction by Stephen Clucas. London; New York: Continuum, 2006. (Translation of the 2nd ed., 1983; orig. 1960)

Vi povas legi ĉerpaĵon ĉe la retejo de Continuum. Jen bonega faka libro pri la tuta intelekta fono de la movado por filozofia universala lingvo, kun pluraj gravaj tradukitaj tekstoj el tiu periodo. La memorarto estas malaperinta intelekta "teknologio", kun radikoj en la Mezepoko kaj koneksoj al la burĝonado de scienco kaj sistemigo de scioj: ĝi gravis antaŭ la amasa presado de libroj en la moderna periodo. Kaj jen (anglalingve), la enhavtabelo:

Translator's Introduction
Preface
Preface to the second edition
I. The Power of Images and the Places of Memory
II. Encylopaedism and Combinatoria in the Sixteenth Century
III. Theatres of the World
IV. The Imaginative Logic of Giordano Bruno
V. Artificial Memory and the New Scientific Method: Ramus, Bacon, and Descartes
VI. Encyclopaedism and pansophia
VII. The Construction of a Universal Language
VIII. the Sources of Leibniz's Universal Character
Appendices
I. The Liber ad memoriam confirmandam of Ramon Lull
II. An anonymous vernacular treatise of the fourteenth century
III. Two fifteenth-century manuscripts on the ars memorativa
IV. Documents on the activities of Pietro de Ravenna
V. Three late sixteenth-century manuscripts on the ars memorativa
VI. Petrarch as teacher of the art of memory
VII. An unpublished text by Giulio Camillo
VIII. Memory exercises in seventeenth-century Germany
IX. The article on 'L'art mnemonique' from Diderot's encyclopaedia
X. D'Alembert and 'real characters'
Notes
Index

Descartes to Mersenne on universal language, Ramón Llull

It is well known that Descartes is a pioneer in having provided inspiration for the universal language idea, in an era when the scientific revolution was accompanied by a philosophical revolution and the attempt to perfect human thought via the construction of logically ordered languages. An entry point for this literature can be found in my bibliography, with web links:

Philosophical and Universal Languages, 1600-1800, and Related Themes: Selected Bibliography

Descartes' key letter on the subject can be found in English translation on my web site:

Descartes to Mersenne, 20 November 1629 

It is also well known that the medieval mystic Ramón Llull was a pioneer of the ars combinatoria, which inspired the philosophical language program as well as modern developments in logical calculi. Descartes himself was not so charmed by him:

Descartes to Mersenne, 25 December 1639

Atencoj kontraŭ Klerismo

Jen artikolo en Le Monde Diplomatique en Esperanto (decembro 2010):

Kleriĝokontraŭuloj ĉiulandaj... de Zeev STERNHELL

Notu la terminon Kleriĝo, kiun oni plej ofte tradukas per Klerismo (angle: Enlightenment). 

La aŭtoro reliefigas la multflankan atencon fare de reakciuloj kontraŭ la valoroj de Klerismo, t.e. kosmopolitismo, individuismo, racio, universalismo, sekularismo, modernismo, Ĉi tiu fenomeno estas tute evidenta, sed estas bone legi resumon en Esperanto. 

Diderot

Denis Diderot - Vikipedio

Krom ĉi tio, mi ne memoras tradukon de Diderot en Esperanto. Zamenhof menciis Diderot kiel antaŭulo de la internaclingva ideo, sed krome? Ĉu eble la SAT-anoj tradukis ion?

Ludwig Wittgenstein & Constructed Languages (Artefaritaj Lingvoj)

Mi trovis ĉi tiun aferon ĉe neaktiva yahoo-grupo pri artefaritaj lingvoj kaj aldonis ĝin al mia retejo:

Ludwig Wittgenstein and Constructed Languages: Wittgenstein, Esperanto by T. Peter Park

Temas pri la malamikeco de Wittgenstein kontraŭ Esperanto, Carnap, scienco, kaj Klerismo ĝenerale, kiu ligiĝas kun  pesimismo. Ankaŭ citita estas ŝajne nihilisma komento pri la atombombo. Ĉi tie evidentas la esence reakcia karaktero de la filozofio de Wittgenstein.

Novalis, filozofia reakciulo

Mi ne scias, kiom oni tradukis aŭ verkis pri Novalis (Georg Philipp Friedrich von HARDENBERG, 1772-1801) en Esperanto. Estas artikolo en Vikipedio. Estas ankaŭ ĉi tiuj tradukoj:

Elektitaj Poemoj kaj Fragmentoj, trad. Willi Nüesch. Berno, 2007.

"Maria-kanto," en Kantoj kaj Arioj tradukitaj de Heino Lorenz. Luzern, 1980. 

 Nu, lastatempe oni eldonis en angla traduko (unuafoje), filozofia ĉefverko de Novalis. Jen la informoj kaj recenzoj (pardone, anglalingve):

Novalis [Friedrich von Hardenberg]. Notes for a Romantic Encyclopaedia: Das Allgemeine Brouillon; translated, edited, and with an introduction by David W. Wood. Albany: State University of New York Press, 2007. (Intersections: Philosophy and Critical Theory)

Adler, Jeremy. "Novalis and Philo-Sophie," The Times Literary Supplement, April 16, 2008.

Kneller, Jane. Novalis, David Wood (ed., tr.), Notes for a Romantic Encyclopaedia: Das Allgemeine Brouillon [review], Notre Dame Philosophical Reviews, 2008.09.05.

La verko estas Notoj por Romantika Enciklopedio. Temas pri lia projekto “magia idealismo”, t.e. la poezigo de scienco. Mi ĉerpe tradukas el la recenzo de Adler:

Kune kun Friedrich Schlegel, Novalis taksis la mision de Germanujo en moderna Eŭropo dialektika renverso de la Franca Revolucio: la meditema ĝermana Geist respondu kaj transcendu la materiismajn troigojn de la Teroro. . . . La prelego de Novalis “Kristanujo aŭ Eŭropo” (1799), kvankam laŭ konsilo de Goethe ne publikigita en la fonda revuo de germana Romantismo Athenaeum, konsistigas la plej potencan politikan manifeston de la unua Romantika skolo. Kerne sidas enciklopedia vizio de eŭropa diverseco kies radiko estas Mezepoka, kiam kontraŭaj ŝtatoj estis spirite unuiĝintaj sub Katolika hegemonio, epoko kiun Novalis taksas ora epoko. . . .

La nomo de ĉi tiu “scienco de la sciencoj” reeĥas la Encyclopédie de Diderot, sed Novalis celas superi la francan modelon per enmeto de dinamismo . . . studi la "rilatojn" . . . efikojn de la sciencoj unu al la aliaj al kreo de “scienca Biblio” . . . . La metodo renversas sciencan metodon, ekz. en pretendo de Novalis transformi la induktismon de Bacon al dedukta metodo . . . . Kiel la notlibro de Freiberg notas: “La kombina analizado de fiziko eble estus la pera arto de inventado kiun celis Francis Bacon”.

La “cirkloj” kiujn imagas Novalis en sia “kombina analizado” estas inspiritaj de la mezepoka ars combinatoria, kiu daŭre allogis germanajn pensulojn ĝis Leibniz kaj Kant. La samcentraj radojn kiujn Ramon Lull konstruis kiel inventilo de novaj ideoj ankaŭ servas kiel modelo Novalis kaj provizas motoron por rekombinado de ekzistantaj ideoj por krei novajn.

Do jen programo de reakcia mistika obskurantismo en moderna epoko. Preferinda estas la ludado per ĉi tiaj ideoj fare de verkisto Jorge Luis Borges. Kontrolu en ĉi tiu blogo pri Borges en Esperanto (kaj en Ido!), kaj ankaŭ konsultu miajn gvidilojn:


Philosophical and Universal Languages, 1600-1800, and Related Themes: Selected Bibliography

Jorge Luis Borges: Selected Study Materials on the Web [Elektitaj Verkoj por Studado]

Hermann Hesse, Esperanto, Klera Utopio, Universala Lingvo / Intellectual Utopia, Universal Language

Sounds of Silence -- Traces of Jewish Life in Lithuania

This ten-day exhibition opened on 17 December 2009 under the auspices of Beit Hatfutsot located on the campus of Tel Aviv University:

Sounds of Silence -- Traces of Jewish Life in Lithuania
http://www.bh.org.il/on-line-exhibition-intro.aspx?67883

See also this essay on the subject:

The Sounds of Silence of Jewish Lithuania by Dovid Katz

This essay mentions two of my favorites in the same sentence -- L.L. Zamenhof, and the great philosopher of the Jewish Enlightenment, Salomon Maimon (much more confrontational than Moses Mendelssohn but highly respected by Immanuel Kant, the latter's anti-Semitic proclivities notwithstanding):

Then there were the modern realms of Jewish civilization, where Lithuanian Jewry also took a lead. The scope was breathtaking. It included the revival of the modern Hebrew language, and its first contemporary-grade literature. And modern Yiddish scholarship and research as a new field of humanistic inquiry. And a unique branch of Jewish socialism that stressed the development of Yiddish as a national Jewish language in the context of autonomy for minorities. The Litvak’s love of learning and education became proverbial. One result was a long line of original, maverick creators, among them the philosopher Solomon Maimon, the inventor of Esperanto Ludwig Leyzer Zamenhof, the artists Marc Chagall and Chaim Soutine. For centuries, the compact and exalted culture of Lithuanian Jewry never failed to impress. In his 1899 Journey through Lithuania (in Hebrew), Nahum Slouschz comments: “We are in the Jewish country, perhaps the only Jewish country in the world.”

Who knew? And here is a sample of Maimon's chutzpah I translated into Esperanto:

Pri Proponita Konvertiĝo al Kristanismo: El la Aŭtobiografio de Salomon Maimon

L.L. Zamenhof's 150th birthday

Ludwig Lazarus Zamenhof (1859-1917), is best known as creator of the Esperanto language. December 15 marks the 150th anniversary of his birth. Tonight I will get to meet his great-granddaughter, whose very existence is a near miracle.

I will broach the subject by enumerating three recent bibliographies/web guides I've compiled. Incidentally, I've learned, not much to my surprise though indeed to my disgust, that I can't bring up the subject of Jews in any context without being immediately assaulted by bigots. These additional bibliographies reveal more of the extent of my interests.

My first bibliography:

Marxism & the Jewish Question: Selected Bibliography
http://www.autodidactproject.org/bib/jews-marxism.html

This material is testing ground for a number of projects. Not only in terms of overt politics, but conceptually, how was historical materialism sufficiently evolved or not at any given stage or within any given tendency to explain exactly what bound the Jewish people--specifically of Europe (and more specifically of Eastern Europe, where conditions were worst)--as a people? Could historical materialism adequately encompass culture, and conversely, what did the culturalists leave out in their conceptualization of their situation?

On the plane of overt politics, one will find an emphasis here on the conceptions and policies of the Bolsheviks as compared to the Jewish Bundists (on which there is a thought-provoking new book out).

This is, however, only a portion of the elements needed for a full analysis. The late 19th century and early 20th century were filled with schemes of religious, cultural, linguistic, and political reform and radicalism. There were currents not only of socialism and Marxism, but of assimilationism, Zionism, cultural autonomism, liberalism, Haskalah (the Jewish Enlightenment)--formulated and argued by Jewish intellectuals, all involving different conceptions of the nature of the past and contemporaneous communities of European Jews and prospects and programs for their future. I attempted to cover as many of these currents as I could in my second bibliography:

L. L. Zamenhof & the Cultural, Religious, Professional & Political Context of 19th-20th Century Eastern European Jewish Intellectuals:
Selected Bibliography
http://autodidactproject.org/bib/jews-19thcent.html

Juxtaposing these two bibliographies suggests the extensiveness and complexity of the ideological ferment of the time, a topic which stands on its own, though the intellectually vacuous, ideologically degenerate, and juvenile politics of the present would gain some perspective from a study of this past.

Finally, all of this is related to a specific project. December 15 will mark the 150th birthday of the creator of the Esperanto language, L. L. Zamenhof, a product of this ferment. Tonight I will have the opportunity to meet Zamenhof's great-granddaughter, itself a remarkable occasion, all the more amazing because all of Zamenhof's children were murdered by the Nazis, and his grandson, a child at the time, escaped their clutches twice by a hairsbreadth (once under the protection of a Catholic priest), to eventually produce two daughters. Though Zamenhof is known mostly for the creation of Esperanto, underlying that project was a more general program of cultural and religious reform, all stemming from Zamenhof's preoccupation with the Jewish question.

Traumatized by the pogroms of 1881, Zamenhof, still a medical student, joined the early Zionist movement and embroiled himself in its debates. At the time various options--all utopian--were considered. Zamenhof opposed establishing settlements in the territory that is now Israel, and favored settlement in America. Ultimately he rejected Zionism altogether, and argued vigorously for years afterward that the project of settling in the Middle East would be either impracticable or disastrous. Another project involved the reform and standardization of Yiddish. (Zamenhof was born in the same year as Sholem Aleichem.) He gave up on that as well. In 1887 he published his first book outlining the basics of Esperanto. As the Esperanto movement took off internationally, he published two treatises in Russian under a pseudonym, in 1901, outlining a program for religious reform and a doctrine called "Hilelismo", inspired by Rabbi Hillel's famous aphorism concerning the golden rule as the essence of religion. Here the influence of Enlightenment thought (Haskalah) is evident, as Zamenhof rejects ancient superstitions and outmoded practices. However, Zamenhof's arguments were even more trenchant. Not only does he demolish the case for Zionism in every way possible, but he engages in a merciless demystification of the Jewish people, questioning the continuity that allegedly connects the Jewish people of today with their ancient homeland, and even questions the basis of their commonality across different nations and regions in the present.

Zamenhof enquires as to what binds peoples together in general, and in the case of Jews in particular. He settles on language and religion as the two shaping principles of peoplehood. This is the very obverse of historical materialism, as Zamenhof completely ignores material factors and concentrates all of his attention on cultural issues (I suppose what is now called by some "imagined communities"). Zamenhof rejects nationalism and in particular nationalistic religion. But curiously, he also pooh-poohs the culturalist Yiddishist option, which would be the logical choice for secularists who reject assimilation (as did Zamenhof). Yiddish is now just a "jargon" in his eyes; Hebrew is not (in 1901) a living language, and the Jews are a "pseudo-people", martyring themselves for a faith they can no longer believe in, and immersed in a nostalgia for a lost civilization with which they no longer have a substantial connection. Hence, a radical cultural reform is necessary, with a radically reformed religion for modern times, sustaining a connection between the intellectuals and the masses, aiming to create a modern, "neutrally-human" people for a cosmopolitan world. By this time Zamenhof sees Esperanto as the binding language, not a reformed Yiddish.

These ideas got Zamenhof into hot water with all parties concerned, both in Jewish circles and in the Esperanto movement, now internationally established, with its center of gravity having shifted from Eastern Europe to France. Within a few years his project underwent another transformation, and "Hilelismo" for the Jews was generalized to "Homaranismo" for everyone. ("Homaranismo" is not literally translatable but means being a member of the human family). Homaranismo bears similarities to Ethical Culture or Unitarianism, but has its own spin, intended as a mediator between inherited traditions and modern secularized consciousness, and between members of different religious traditions. While Esperanto thrived, Homaranismo sank like a stone. Zamenhof's prospective for either the Jews or of all of humanity based on linguistic and religious reform belongs to an alternative history, a timeline in a parallel universe for a strategy that had no chance in this one.

Zamenhof attempted a few other types of public interventions, a contribution to the Universal Races Congress of 1911, and a call to diplomats in 1915, proposing what nations should look like after the war. Zamenhof died in 1917.

There is a postscript to this story. Following the war, a separate workers' Esperanto movement sprang up and remained vigorous, until it was largely killed off by Hitler and Stalin. There arose within it two major factions--the anarchists/anationalists and the Soviets and their supporters. Zamenhof's idealist notions of society were criticized by Soviet Esperantists using the analytical tools provided by Soviet Marxism. They did not, however, wrestle with the Jewish question or delve into Zamenhof's specific arguments with respect to it. In any case, Zamenhof's Jewish origin was such a sensitive topic up to that time that scholars only delved into it substantively decades later.

Thus my third bibliography:

Zamenhof & Zamenhof Studies Web Guide (Zamenhof kaj Zamenhofologio)
http://autodidactproject.org/bib/zamenhofologio.html

Only a smattering of documents listed are in English, but some do tell this story, particularly in the sections on Hilelismo/Homaranismo & Jewish affairs.

Pursuing any portion of the intellectual terrain mapped out by these three bibliographies/web guides can be related to a number of conceptual issues.

___________________________________

“Scholars of Wisdom have no rest in this world or in the world to come.” -- Talmud

Gotthold Ephraim Lessing

Gotthold Ephraim Lessing (1729–1781) estis giganto de la Germana Klerismo kaj germana literaturo. Mi havas tradukon de la fama poezia dramo Natan la Saĝulo. Cetere, en Esperanto ekzistas tradukoj Minna de Barnhelm (1910) & tri apartaj tradukoj de Fabloj (1912, 1930, 1985).

Troviĝas rete El la fablaro de Gotthold E. LESSING, elgermanigis G. L., Norda Prismo, 58/2, p. 88. Enestas 4 fabletoj.

Esperantisto Jakvo ĉe Ipernity provizas anekdoton el Lessing:

[Lessing] iam sonĝis havi renkontiĝon kun Dio. Dio montris al li du manojn kaj diris : "En unua mano troviĝas ĉiuj respondoj al ĉiuj viaj demandoj. En alia mano troviĝas multege pliaj demandoj." Kaj Lessing respondis, "Donu al mi la demandojn, mi ne volas havi la respondojn."

Pri anglalingvaj tradukoj interrete, jen:

The Education of The Human Race, [La edukado de la homaro] 1778

Klerismo: terminologia enketo

Verkite 2008.07.31, red. 2009.05.08:

Mi serĉas la plej bonan Esperanton terminon por la koncepto/epoko:

Aufklärung (germana) = Enlightenment (angla).

En la angla, "enlightenment" havas du kontraŭajn filozofiajn signifojn krom ĉiutagan: la alia signifo estas mistika enlumiĝo. Sed majuskligo de la vorto plus kunteksto forigas ambiguecon.

Ŝajnas, ke en Esperanto, la plej uzata vorto estas "Klerismo" (kun majusklo). Eblas estas mia anglalingva tendenco, sed tiu vorto por filozofia koncepto rilate al epoko ŝajnas malpreciza. Mi ne fide memoras mian propran praktikon: eble "Iluminiĝo" aŭ "Enlumiĝo".

Jen miaj eltrovaĵoj pri termina uzado:

Klerismo
http://eo.wikipedia.org/wiki/Klerismo

Aŭ: Jarcento de la Lumoj.

Rim. diskuton:
http://eo.wikipedia.org/wiki/Diskuto:Klerismo

Iu citas difinon el PIV. Iu proponas "Klarismo"-n.

Jen aliaj proponoj: Lumjarcento, Lumepoko. Iu mencias "(ek)lumiĝo"n.

Reta Vortaro: klerismo = Enlightenment (epoko)
http://www.reta-vortaro.de/revo/

"Idea movado en la 18a jarcento en Europo kaj Nordameriko, apelacianta al la racio por reformi la tradiciajn ideojn kaj instituciojn . . ."

Klereco
Vikipedio: Filozofio
http://eo.wikipedia.org/wiki/Filozofio

Klereca epoko
Vikipedio: Filozofio
http://eo.wikipedia.org/wiki/Filozofio

Luma Jarcento (1679-1789)

Enciklopedio Simpozio: Filozofio, Okazinta historio de: Modernepoka filozofio
http://www.simpozio.ufsc.br/Esp/1-enc/a-mega/Termino_F/FILOZOFIO.html

Enciklopedio Simpozio: Franca Enciklopedio
http://www.simpozio.ufsc.br/Esp/1-enc/a-mega/Termino_E/ENCIKLOPEDIO.html

Enciklopedio Simpozio: CELOJ DE LA EDUKO
http://www.simpozio.ufsc.br/Esp/1-enc/y-mega/Filozofio_Pri_Educo/1448y426.htm

Enciklopedio Simpozio: Egaleco
http://www.simpozio.ufsc.br/Esp/1-enc/a-mega/Termino_E/EGALA.html

Enciklopedio Simpozio, k.a.
Eklumiĝo (mistika/religia termino)
Enciklopedio Simpozio:
http://www.simpozio.ufsc.br/Esp/1-enc/a-mega/Termino_E/EGALA.html

Iluminisma Jarcento

Enciklopedio Simpozio: Franca Enciklopedio
http://www.simpozio.ufsc.br/Esp/1-enc/a-mega/Termino_E/ENCIKLOPEDIO.html

Novliberalismo, genetika inĝenierado, Sloterdijk

La homo aliformigata de la merkatekonomio:

DE KAP-REDUKTO AL KORPO-ŜANĜO
de Dany-Robert DUFOUR
Le Monde Diplomatique en Esperanto

[RESUMO:] Ree «nova homo», jen tio, kion la merkato estas fabrikanta sub niaj okuloj. Detruante ian le formon, kiu prezentus limigon al la varo, la novliberala malreguligado kauzas efikojn en iuj kampoj. Ne nur en la ekonomia kampo. La homa psiko mem estas perturbata, emociegata. Deprimoj, identecaj krizoj, memmortigoj kaj perversaĵoj multobliĝas. En tia grado, ke la merkato ne plu volas la homan estaĵon tian, kia li estas. Helpe de klonado kaj genetika inĝenierio, ĝi de nun senhezite postulas la biologian aliformigadon de la homaro.

Krom la ŝlosila citaĵo el Marx, kaj mencioj de aliaj, mi atentigas jene:

Jam, kelkaj voĉoj lautiĝas eĉ meze de la intelektularo por bonvenigi la supozate bonan novaĵon pri la baldaŭa mutacio de la homo. Tute aparte la germana filozofo Peter Sloterdijk, kiu famiĝis, fine de 1999, en Germanio per sia prelego titolita Reguloj por la homa gregejo, ĉe faka kunveno dediĉita al Heidegger. Tiu prelego estigis grandan diskuton, interalie kun Jürgen Habermas. La diroj de tiu «maldekstra riĉano» ŝajnas signifaj je la maniero per kiu la nuna simbola malreguligado povas konfuzi la mensojn.

Nu, la unua apero de Sloterdijk en angla traduko estis la grava verko Kritiko de Cinika Racio. Jen la ŝlosila koncepto:

Cinika Racio Difinita
tradukita el angla traduko: What Is Cynical Reason? Peter Sloterdijk Explains.

Ĝi estas tre grava koncepto. Mi kredas, ke la kerna ekspliko pli gravas ol la cetera libro, en kiu troviĝas semoj de la posta degenero de Sloterdijk ĝis la aktuala azeno kia li estas. La posta libro tradukitan anglen estis lia libro pri Nietzsche, kiu estis sufiĉe bona libro, sed kio tutevidente montras la malsanan priokupadon pri Nietzsche flanke de pseŭdomaldesktraj laŭmodaj intelektuloj. Neniaj pluaj libroj aperis en angla traduko, sed ĉio kion mi poste legas el kaj pri Sloterdijk estas putra. Indiko de tiu putreco estas la influo de la nazia obskurantisto Heidegger, la plej tropufita sentaŭgulo de dudekjarcenta filozofio.

Habermas, kvankam mem neperfekta multrilate, tamen de longa tempo opozicias kontraŭ la postmodernisma fekaĵo.

La aŭtoro citas alian obskurantisman fekulon—laŭ mi, ne li—Jacques Lacan, pri . . . kapitalisma logiko. Ha! Lacan estas fonto de ĝuste tia logiko, kia koruptas la intelektularon.

Sed resume, jen interesa, informa eseo.

Salomon Maimon: filozofo & obstina judo

"Kleruloj de saĝo konas nenian ripozon en mondo ĉi tiu nek en la venonta."

— Talmudo (favorata aforismo de Maimon)

Salomon Maimon (1754 - 22 novembro 1800), juda filozofo kiu devenis el Pollando, estis samtempulo kaj plej sagaca taksanto de filozofo Immanuel Kant. Studado al eventuala rabeniĝo akrigis lian intelekton eĉ antaŭ formigro al Germanio. Tie li eskapis la striktecon de orienteŭropa juda vivo, sed li kunportis obstinemon kontraŭe al perceptita troa timeco de germanjudaj intelektuloj de la Enlumiĝo, el kiuj plej elstaris Moses Mendelssohn. La defiemo de Maimon montriĝas en ĉi tiu eltiraĵo de ties aŭtobiografio:

Pri Proponita Konvertiĝo al Kristanismo: El la Aŭtobiografio de Salomon Maimon

Troveblas filozofia sinteno ofte trovebla je liberaliĝintaj kaj sekulariĝintaj judoj. Rimarku emfazon je racio kaj etiko, je agado ne kredo. Eĉ en la dogmeca tradicia judaismo estas longa tradicio de klereco, rezonado, kaj debatado, trajtoj kiuj transiras al transreligia vivo kaj pensado. Ne pasiva sinhumiligo kaj kontraŭintelektismo, sed fido je propra penskapablo kaj emfazo de etika konduto. Maimon montras ĉi tiel, kaj ankaŭ per malrespektema humursento, laŭtipan iun judan perspektivon. Delice!

Ĉi tio rememorigas min pri fama diraĵo de elstara judo de la 20-a jarcento:

"Okupemo pri lernado por ĝi mem, kvazaŭ-fanatika amo de justeco, kaj deziro al persona sendependeco—jen la eroj de la juda tradicio kiuj instigas min danki al miaj bonŝancigaj steloj
ke mi al ĝi apartenas."

— Albert Einstein