Giorgio Silfer pri literaturkritiko & Esperanta kulturo (2): Sándor Szathmári

En antaŭa afiŝo mi citis el ĉerpaĵo el verko Enkonduko al Literatura Kritiko (2-a eldono, 1983) de Giorgio Silfer:

Giorgio Silfer pri Kritiko de Esperanta Literaturo: Internacia Kulturo aŭ Subkulturo?

Tie Silfer mencias la hungaran esperantistan verkiston Sándor Szathmári (jen foto), plej konata per ties fama utopia / malutopia romano Vojaĝo al Kazohinio. Silfer mencias Szathmári ankaŭ pli frue en la verko, en la komenca paragrafo de ĉapitro III: Poezio kaj prozo; sekcio 1: Koncepto de literaturo (p. 15):

Ni vidis kelkajn el la multaj difinoj pri arto kiujn donis la kritikistoj tra la historio de la estetika penso: kapablo produkti belecon aŭ kreado aŭ formo aŭ intuicio. La koncepto de arto devigas nin al aludo pri la signifo de la realo: ĉu ni volas kredi, ke la realo estas objektiva, do ĝi ekzistas ekster ni mem; aŭ ke la realo estas subjektiva, do ĝia esenco estas en ni mem? En la unua kazo ni volas pensi racie; en la dua kazo ni replikus, kiel Sándor Szathmári: kio estas racio? la pretendo ke la realo estu konforma al nia fantazio. Se ni estus sciencistoj, en la unua kazo ni asertus ke la fenomenoj manifestiĝas en la naturo, ekster nia menso, kiu havas la taskon registri ilin por malkovri, iom post iom, la leĝojn de la universo; sed en la dua kazo ni agnoskus la relativecon de la naturo, kaj adoptus novan koncepton pri la universo. Kiel artistoj, ni pli trafe kaptus la diferencon inter la du starpunktoj: ĉar se la realo agas objektive, oferante modelon kaj inspiron, la artisto traktas ĝin subjektive, ne fotante ĝin, sed kreante bildojn, kiuj estas nur relative dependaj de la realo—ni komparu la ekzemplon de la ĝiba Tersito, la plej malbela el la grekoj batalantaj en Troado: arte li estas belega karikaturo.

Mi tute ne komprenas la komenton pri Szathmári; al mi ĝi ŝajnas sensenca.

Esperanto doomed?

Yet another article in the mainstream press:

Esperanto: Simple, logical and doomed by R.L.G. | BERLIN The Economist, Sep 26th 2013

Not a bad article: the author mentions Esperanto's positives, and then goes on to explain why it is doomed to failure. There are some missing elements in this perspective. I am not so much interested in rebuttals you can always find in the comments section. Instead, I am interested in the tacit as well as explicit presuppositions of the argument.

Note that the author points out two factors in motivating language learning: (1) advantages coming from wide networking possibilities, (2) the pull of a culture to enjoy. Of course there are advantages to Esperantists networking among themselves, especially when it comes to travel. But the author really means networking in the larger society, involving commercial, intellectual, and other transactions.

And of course he is right, but he should have explicitly added the overriding factor that language use follows power, and not some abstract notion of efficacy; also that Esperanto's best chances were deep-sixed by institutions that didn't want to rock the power-boat of nationalism and existing power relations.

Before I discuss culture, I need to point out that there were always two goals of the Esperanto movement, which began as fused but in more recent decades have separated in the minds of a significant percentage of Esperantists. The first is to gain acceptance in the world at large and to secure Esperanto as the universally accepted international auxiliary language. The second is to cultivate an internally sustaining Esperanto-speaking community. The geopolitical scence has changed drastically more than once over the past century, and the more realistic of Esperantists have abandoned global ambitions. But they still cling to participation in the Esperantophone community, which unlike its original global ambition, is a success story.  The goal of universal acceptance is named by those who rejected it "pracelismo" or "finvenkismo"--i.e. adherence to the primeval goal or final victory.  This responds to the notion of networking in the larger sense.

Now we come to the notion of culture, which relates to the culture of the Esperantophone community. The most prominent of Esperantist literary figures have either insisted or denied that the Esperanto movement has its own culture. I am not the only one to insist that the notion of subculture is more accurate.  Then one could ask, what are the motives for participating in any subculture? They are varied.

I have addressed the question of culture in two podcasts to date on The Contributions of Esperanto to World Culture, particularly in Part 1. I characterized "culture" as process, not artifact, and so I conceptualize the Esperanto movement as a culture-forming process, one which I'll add has quite a colorful past if an often prosaic present. I also emphasized the Eastern European experience, eventually focusing on the central contribution of Hungarian writers to the development of Esperanto's cultural capital. Under conditions of repression Esperanto was not a frivolous hobby or playground for crackpots; it provided an alternative means of expression.

PS: Esperanto proselytizers are indeed obnoxious. Hence I have chosen my own path, not to convert, but simply to inform about the history of Esperanto as a living language.

Kreivo, varbado, & la demando de kulturo

Ĵusafiŝe pri Jorge Camacho, mi konkludis je la temo de kulturo kaj kreivo. Kiam mi parolas krokodilmedie pri Esperanto, mi ne disdonas la kutiman naivan kaj falsan propagandon pri Esperanto. Mi tute rifuzas promocii finvenkismon kaj mi emfazas honeste Esperanton kiel vivantan lingvon. Tre rare okazas iaj negativaj reagoj aŭ postkomentoj.

Kelkfoje mi spertis nur unu tian reagon: oni lernas lingvon por eniri kulturon. Esperanto ne havas kulturon, do kiel valoras Esperanto? Mi lastfoje spertis tion post mia prelego ĉe UNo en decembro 2010. Mi klarigis mian pozicion, senpropagande, sed la koncerna persono evidente ne simpatiis.  Kaj mi ne asertis la specon de vidpunkto pri Esperanto-kulturo kian oni trovas ĉe Auld.

Mi iomete diskutis la kulturdemandon en mia anglalingva afiŝo:

Don Harlow's Esperanto Book

Jen kerna paragrafo:

 Important here I think is conveying the texture of the Esperanto world as a culture-forming phenomenon. Ultimately, this is far richer approach than kindergarten-level propaganda. That is, convey Esperanto as a living language, not just advertise how it is the interminably procrastinated solution to the world language problem.

Mi priskribas Esperanton ne kiel "kulturon", sed kiel kultur-formigan fenomenon.

Mi iam polemikis pri ŝajne tute malsama temo:

The Traditional Canon vs. Multiculturalism in the Literary Profession: A Sterile Debate
[Tradicia Beletrokanono kontraŭ Plurkulturismo en la Literatura Profesio: Sterila Debato]

La komuna faktoro estas la logiko de la adorado de la beletra korpuso de la pasinteco—majstroverkismo—kontraste al perspektivo de antaŭenpuŝa kreivo. Nu: mi konstatas analogion inter ĉi tiu afero kaj la rilato inter jam konstruita (por formuli simplisme) nacia/etna/lingva kulturo kaj la kulturformiga historio de Esperanto. Jen fruktodona perspektivo por plua taksado de la afero. Tradicia aprezado, ĉu pozitiva ĉu negativa, de Esperanto-kulturo kompare al naciaj kulturoj baziĝas sur erara premisaro.

Kiu furzis? Giorgio Silfer!

Kiam Giorgio Silfer trovis mian afiŝon . . .

Giorgio Silfer pri literaturkritiko & Esperanta kulturo

. . . li fekegis en sian pantalonon. Jen la rezulto:

Esperanta Civito | HeKo 510 7-B, 29 jun 12: Komentarie al Ralph Dumain

Min ja flatas la subita neatendita lanĉo en famon. Silfer estis tiom ekscitita tiel honori min, li perdis ĉian koherecon. Mi posedas kelkajn sociologiajn studojn de Esperanto, sed nenia scienca esploro povas subteni arbitrajn propagandismajn ideologiajn metafizikaĵojn. Mi scias sufiĉe pri Raŭmismo, ke ĝi tute absurdiĝis tra la jaroj. Se oni atentas la Manifeston pli zorge ol mi unuarigarde faris antaŭ 25 jaroj, oni trovos la konceptan ĝermon de ĝia degenero. Kaj finvenkismo kaj raŭmismo dividas komunan emon fiksi kaj fortigi la Esperanto-kultecon kaj, kiel Silfer mem nomis ĝin, la getton. Sed gettoj ne estas sanaj lokoj.

Subkulturo Esperantujo ja estas, sed uniforma, kolektiveca ĝi ne estas. La komuna kvazaŭoficiala ideologio, ritaro, kaj ceteraj trajtoj kunligas esperantistojn minimume kiel aliaj mekanismoj kaj esprimoj de kunvivado: saluton, bonvolu, pardonu, dankon, nedankinde, adiaŭ, ktp. Historie, Esperanto ne estas tiom triviala, sed oni ne akceptu la ideologian karakterizon de kolektivo laŭ memflata imago, sen funda ekzameno.

Nu, Silfer referencas alian dokumenton el sia fikcia mondeto:

Esperanta Civito | Universala Deklaracio pri la Lingvaj Rajtoj

Frapas ĉi tie la tute eksmoda kaj pridubinda antaŭsupozo de la efektivigeblo kaj dezirindeco de apartaj memdeterminaj sociaj komunumoj en la moderna mondo. Temas ne nur pri rajtoj sed pri fortigo kvazaŭŝovinisma de organikismaj komunumoj. Sed kio dubindas eĉ pri realaj historie estiĝintaj etnoj kaj nacioj, tio absurdiĝas kiam oni analoge pretendus konceptigi Esperantujon tiel.

Notu bone ĉi tiun aserton:

"Ĉiuj lingvoj estas la esprimo de kolektiva identeco kaj de specifa maniero percepti kaj priskribi la realon; tial ili devas havi la eblecon profiti la kondiĉojn necesajn por plena disvolviĝo en ĉiuj funkcioj."

Ĉi tiu frazo kaj dokumento esprimas ekstreman etnismon, eĉ etnocentrismon, kiu mirinde aplikiĝas ankaŭ al Esperantujo. Ĉi tiu ero de mistifika penso speciale reliefigas la narcisismon de la verkinto: "esprimo de kolektiva identeco kaj de specifa maniero percepti kaj priskribi la realon". Tio jam estas troiga aserto pri modernaj socioj en naciaj kadroj. Aplikata al Esperanto, la aserto estas des pli absurda.

Homo kiu pretendas reprezenti la tutan kolektivon rekoneblas laŭ socia tipo. Potencavido en Esperantujo estas ĉiam ridinda afero. Silfer flatas sin ke mia konscienco riproĉas min, ne lin. La genian silferan psikoanalizon pri mi mi frandis kiel tipan silferan majstraĵon. Mi flankenvojiĝis, perdis la vojon, ne partprenante la mirindajn venkojn de raŭmismo kaj civitismo. Li ja havas preskaŭ supernaturajn povojn, eĉ kapabli percepti kaj tiel taksi mian fantoman ekziston dum jardekoj.

Disa rezonado pri disaj faktoj pruvante nenian tezon: jen ne nur narcisulo sed kadukulo nevole laksanta. . . . Kia domaĝo. Nu, ni lasu lin ĉe propra stinko. Jen pli ĝenerala konstato.

Oni devas ekkonscii pri la infekto de esperantista propagando per ideoj kiuj historie devenas el dekstra ideologio. Mi atentigas pri diversaj verkoj de Gary Mickle, ekz.:

Esperanto por la blanka kulturhomo? (Libera Folio, 2006-02-27)

. . . kaj entute lia retejo:

 Sennaciismo, kosmopolitismo, kontraŭnaciismo

La mondo, se ĝi scius, priridegus etnoŝovinisman pretendon de Esperantistaj foloj. Kaceto ambicias fariĝi pornstelulo. 

Giorgio Silfer pri literaturkritiko & Esperanta kulturo

Oni daŭre dokumentas la eposan pajacvojon de Giorgio Silfer. Oni plu povus kontrasti tion al la kultura valoro, kiun Literatura Foiro mem aldonis al Esperantujo.

Mi havas iometan personan historion kun Silfer, kiu tiutempe estis sufiĉa agrabla, malgraŭ avertoj de aliaj. Komence mi taksis Raŭmismon pli serioze ol ĝi meritas, pro diagnozo de la mankoj de finvenkismo. Sed la fuŝa koncepto de Esperantujo kiel diaspora kvazaŭetna minoritato nur plifortigas la fetiĉisman enfermitecon kaj kultecon de la esperantista medio.

Pri tio mi ne unue pensis kiam mi ne-finvenkisme reaktivis en Esperantujo en la lasta duono de la okdekaj jaroj, interalie kiel estrarano de la ĵus revivigita Esperanto-Societo de Vaŝingtono.

Tiam, en la jubilea jaro 1987, mi iniciatis esploron de la literatura historio kaj kritiko de Esperanto-literaturo cele al starigo de nia loka literatura rondo. Mi komencis per kompilado kaj disdono de tiutemaj bibliografioj. Kvankam ili nun eksmodas, mi komencas enretigi tiun materialon, kiu utilus por historiaj esploroj, ekz.:

• Bibliografio de Literatura Historio kaj Literatura Kritikado en Esperanto (1987)
• Bibliografio de Literatura Historio kaj Literatura Kritikado en Esperanto: Libroj laŭ Kategorio (1987)
• Esenca Bibliografio de Literatura Historio kaj Kritiko en Esperanto (1987)
• La Plej Gravaj Gvidlibroj pri Esperanta Literaturo (1988)

 Inter la materialoj disdonitaj estis fotokopio de du paĝoj el verko de Silfer, Enkonduko al Literatura Kritiko (2-a eldono, 1983). Mi nun reproduktas citaĵon el tiuj du paĝoj:

Giorgio Silfer pri Kritiko de Esperanta Literaturo: Internacia Kulturo aŭ Subkulturo?

Silfer kritikas la propagandan koncepton de Esperanto-kulturo, ekz. de William Auld, kaj insistas, ke temas ne pri plena kulturo, sed pri subkulturo. Kaj tiu reorientiĝo inkluzivas malsaman takson de la produktoj de Esperanta literaturo, kun konkludo:

Tiam okazos la granda antaŭenpuŝo: niaj “kritikistoj” komprenos la naivecon de sia nombrado pri mankantaj akuzativoj, preseraroj kaj evitindaj neologismoj, kaj eklernos kial kelkaj paĝoj de homo kiel Sándor Szathmári, kun unu anakoluto kaj tri solecismoj, valoras multege pli ol tuta volumo da ŝvarcaj kalemburoj, laŭ e s t e t i k a vidpunkto. 

Sendube ĉi tia diraĵo instigis min al atentigo pri la menciita ĉerpo. Silfer rekomendas malprovincecigon de t.n. Esperanto-kulturo. Sed, diasporece, li deklaras ke oni eliru la verdan getton por akiri kaj transdoni universalajn valorojn. Evidente li ne konstatas kontraŭdiron inter la malfetiĉigo de Esperanto-kulturo kaj ties refetiĉigo per insisto je statuso de diaspora etna minoritato. Ankaŭ, restas ignorata do mistera la reala rilato inter la fikcia Esperanto-komunumo kaj la intelektula minoritato en ĝi, en kiu Silfer ambicias. Nu, en la pasintaj tri jardekoj, la absurdaĵoj nur multobliĝis.

José Antonio Vergara: Nek finvenkismo nek raŭmismo, sed plivastismo

Jen malofta specimeno de menssano en Esperantujo:

Esperanto estas multe pli valora ol speco de malangla aŭ identecofonto de supozata “popolo” de José Antonio Vergara, La Ondo de Esperanto, 2011, №12 (206).

Jen lia perspektivo pri Esperanto: nek raŭmismo nek finvenkismo, sed jes plivastismo. Mi plene konsentas kun amiko José.

Finvenkismo, Raŭmismo, Plivastismo

Jen komparo de tri-kvar perspektivoj pri la Esperanto-movado:

Trevor Steele: Ĉu malesperi?, La Ondo de Esperanto (blogo), 21 Oktobro 2011

Mi komentis:

La plivastismo de amiko José estas pli matura ol la ankoraŭ propagandisma sinteno de Trevor. Ĉu estas tute vera la jena?:

“Sed la rolon plenumus Esperanto multege pli efike: kaj krome, kiel Zamenhof emfazis, Esperanto estas pli ol lingvo: ĝi estas manifestaĵo de internacia pensmaniero. Tion oni ne povas diri pri iu ajn nacia lingvo.”

Eble pliboniga faktoro de junaj esperantistoj estas la la procento de frenezuloj en la movado malpliiĝis de la oldula generacio.

La citita dogmaĵo de Steele estas duobla falsa. La perspektivo de José Antonio Vergara klare esprimas taŭgan menssanan vidpunkton.

70-a Hispana Kongreso de Esperanto: Debato Corsetti-Camacho, ktp.

Jen Debato Corsetti-Camacho en 70-a Hispana Kongreso de Esperanto:

Watch live streaming video from 70ahispanakongresodeesperanto at livestream.com

Oni debatas finvenkismon, neologismojn, ktp. La afero ne estas tre interesa, sed Camacho esras pli atentinda ol la absurdulo Corsetti.

Samreteje vi trovos aliajn videojn el tiu kongreso.

Esperanto USA 2010 Kongreso (2B): Pluaj komentoj pri prelego de Humphrey Tonkin

Rimarku, ke mia raporto pri la prelego de Humphrey Tonkin pri "Esperanto en la Nuna Mondo" estas sufiĉe diplomateca. Fakte, mi estas multe pli cinika. Komente ĉe la prelego, mi menciis iom el mia skeptikemo, ekz. citante mian sperton de usonaj esperantistoj en la antaŭa usona kongreso en Vaŝingtono en 1987, kiam pluraj usonaj esperantistoj esprimis la saman dekstran tendencon pri hispanlingvanoj en Usono kiel aliaj usonanoj. Mi asertis, ke estas absurdaĵo supozi ke usonaj esperantistoj havas ajnan intereson pri "lingva diskriminacio."

Post miaj komentoj, D-ro Tonkin asertis ke temas pri etika demando de diverseco, identeco, diskriminacio, ktp.

Ĉi tiuj abstraktaj asertoj tute ne konvinkas min. Mi ne perceptas praktikan rilaton inter la abstraktaj supozataj koncernoj de esperantistoj kaj realaj lingvaj, etnaj, naciaj, landaj, kaj internaciaj problemoj. Cetere, mi skeptikas pri la koncepto postmoderisma, kvankam mi komprenas la enhavon sub tiu misetikedo. Mi ankaŭ cinikas pri konceptoj "diverseco" kaj "identeco" favorata de la etburĝa liberalularo.

Cetere, oni ne sufiĉe esploris la situacion de reteca socia agado en sociaj movadoj. Percepteblas, ege evidentas, la kapablo por sinorganizado de movadanoj (la eksplodo de movado de negraj ateistoj/humanistoj en Usono el nenio, nur dum la pasinta jaro, estas elstara ekzemplo!), sed restas la demando de la efikeco de sociaj movadoj al la ĝenerala socio. Oni ja povas brile sin organizi kaj resti socipolitike impotenta.

Esperanto USA 2010 Kongreso (2): Humphrey Tonkin pri “Esperanto en la Nuna Mondo”

Humphrey Tonkin: “Esperanto en la Nuna Mondo”
58-a Landa Kongreso de Esperanto USA

La 30an de majo Humphrey Tonkin prelegis, komence en la angla, poste en Esperanto, pri perskeptivoj de la Esperanto-movado. La mondo je la fino de la 19a jarcento, kiam Esperanto aperis, estas kvalite malsama ol tio aktuala. La tradicia Esperanto-movado daŭris laŭ akceptitaj antaŭsupozoj eĉ post la Dua Mondmilito. Evidentas aktuale, tamen, ke ni ne bezonas komunan interlingvon; ni havas la anglan, kvankam ĝi respegulas neneŭtralecon kaj neegalecon. Kontraŭe, Esperanto ĝuas la plej malaltan estimon inter la lingvoj de la mondo. La socia demando nun ne konsistiĝas el komuna interkomprenado, sed estas afero de diskriminacio. La principoj de neŭtraleco kaj egaleco respondas al la bezonoj de socia identeco.

La Esperanto-movado en praktiko orientiĝas laŭ provizado de servoj al Esperantistoj mem. D-ro Tonkin mem komence inspiriĝis de la Esperanto-komunumo, nur poste konstatis la mondskalajn sociajn implicaĵojn de la movado. Li asertas, ke la konservado de la Esperanto-komunumo malaltiĝu prioritate, favore al engaĝiĝo kun la vasta mondo.

D-ro Tonkin konceptigas la epokan diferencon laŭ la konceptoj modernismo / postmodernismo. La moderna epoko, el kiu fontis Esperanto, reliefigis la trajtojn de formalaj, hierarkiaj rilatoj, sed la postmoderna epoko estas esence reteca, neformala. Oni ankoraŭ organizas la Esperanto-movadon modernisme en postmoderna mondo. La strukturo de tradiciaj asocioj kaj la provizado de varoj al efektivaj aŭ potencialaj Esperantistoj konstrastendas al la aktuala modo de sinorganizado (ekz. Facebook). Sed la Esperanto-movado iam estis avangarda: ekz., kiam UEA fondiĝis, okazis senpera aliĝo sen landaj asocioj. Esperanto mem estis reteca. Sed finfine Esperanto lamis post la evoluo de la cetera mondo. Ni nun troviĝas en epoko en kiu oni povas agi interrete, senpage, interagi individue, eĉ neniam persone renkonti unu la alian. En ĉi tiu epoko ni ne pensu plejparte pri memkonservo de organizoj kaj varbado de novaj membroj. D-ro Tonkin laŭ propraj vortoj pensas “puritanisme”: ni ne nur ĝuu Esperanton; ni okupiĝu por pli justa mondo.

Sekvis demandoj kaj komentoj de aŭskultintoj. Estas rimarkinda generacia diferenco pri alkultimiĝo la la reta mondo. Alia problemo estas ke Usonanoj nek konas nek prikompatas lingvan diskriminacion, ankaŭ en ĝenerala etoso de “laceco pri egaleco.” Mi esprimis skeptikegemon pri la intereso de usonaj Esperantistoj pri lingva diskriminacio enlanda, kaj historie la limoj de la naci-ŝtato estas problemo el kiu rezultis diversaj lingvopolitikoj en la Esperanto-movado: la Zamenhofa, la “neŭtral”-movada (internaciisma), kaj la sennaciisma kaj la etnisma kiel kontraŭaj ekstremoj. (Flanke: neniu menciis Raŭmismon kiel alternativan perspektivon, kiu ja kontraŭdiras tion de la tradicia movado kaj kiu rezignas la movadan finvenkismon.) Responde, D-ro Tonkin asertis, ke temas pri afero de konscienco senkoncerne pri landlimoj. Estas afero de diverseco de identeco kontraŭ tutmondiga homogenigo. Min tute ne kontentigis lia respondo pri la rilato inter Esperanto kaj ĉiaspeca lingva diskriminacio, kaj restas bezonata konkretigo de rekonceptigota rilato inter aktuala reteco kaj tradiciaj organizoj. Jen elirpunktoj por plua diskutado.