Alfred Jarry en Esperanto (8)

Jen artikolo en kiu menciiĝas Alfred Jarry:

Kakistokratio de Ibrahim WARDE, Le Monde diplomatique en Esperanto, junio 2020.

Verkistoj en diversaj medioj—teatro, kino, ktp.—utiligas absurdecajn kaj komediajn rimedojn por satiroj pri fiaskaj socioj kiuj enkorpigas malutopiajn koŝmarojn. Ekzemple: Eugène Ionesco, Charlie Chaplin, Dario Fo, Giuseppe ("Beppe") Grillo, Volodomir Zelenski,estas menciataj, kaj fine, kun longa priskribo, la kreaĵo Ubu Roi [Ubu Reĝo] de Alfred Jarry. Ubu estas ligata al kakistokratio kaj Donald Trump.

 

Éva Tófalvi pri Sándor Szathmári (3)

Jen en mia retejo:

• Je la centjara datreveno de naskiĝo de Sándor Szathmári” (1997) de Éva Tófalvi, en Memorlibro: kolekto de la prelegoj dum la solena internacia konferenco organizita okaze de la tridekjariĝo de la universitata fako Esperantologio (Budapeŝto, 17/18-04-1997), ĉefred. Tamás Gecső, red. Zsuzsa Varga-Haszonits & Lariko Golden, kunlaboris Anita Renkecz (Budapest: Universitato Eötvös Loránd, Katedro pri Ĝenerala kaj Aplikata Lingvistiko / Eötvös Loránd Tudományegyetem, 1998), p. 346-350.

Tófalvi ĉi tie kaj alie resumas la skemon de la perdita, neeldonita, malutopia romano Hiába (Vane), laŭraporte verkita 1931-1932, sed ĉi tie, ŝi rakontas, kiel ŝi eltrovis kaj publikigis la manuskripton. Interalie, ŝi mencias, ke ŝi kunfondis la asocion Hungara Protestantisma Kultura Unuiĝo, kaj en 1989 ŝi prelegis pri tiu perdita romano de Szathmári.

Rilate, en mia retejo:

• Dorskovrilo de Vane (Hiába) de Sándor Szathmári, elhungarigis István Mészáros
• “Vane ‑ La estonteco (fragmento)”, tradukis el la hungara Lariko Golden, p. 202-205; kun ...
• Éva Tófalvi, “Szathmári, la hungara Orwell,” Esperanto, decembro 1997, 90: 12 (#1098), p. 202-204.
• Éva Tófalvi, “La du testamentoj de Sándor Szathmári,” Fonto, n-ro 179, novembro 1995, p. 25-30. Kun fotografo de la tombo de Sándor Szathmári.
• Éva Tófalvi, “La Rolo de la Persona Faktoro en la Esperanta Literaturo (La Verkisto),” Fonto, n-ro 15, decembro 1981, p. 29-34.

Restas al mi enretigi:

Éva Tófalvi, “Kontribuaĵo al la demando pri la estiĝo de Vojaĝo al Kozohinio,” Fonto, julio 1989; 9 (103): 3-11.

Jen en la hungara:

Szathmári, Sándor. Hiába: Jövő: Regény [Vane / In Vain]. Budapest: Szépirodalmi Könyvkiadó, 1991.

Galaktika, Jun 1987, #81
    38 Tófalvi Éva: Az író, mérnök és próféta
    40 Szathmári Sándor: Az asztrálfluidum
    47  Szathmári Sándor: Káin és Ábel

Por pluaj informoj preter ĉi tiu blogo, jen:

Sándor Szathmári (1897–1974): Bibliografio & Retgvidilo / Bibliography & Web Guide

Karel Čapek: la vivo & epoko

Jen interesa, bela video, kiu priskribas la medion kaj provizas ioman kuntekston al la verkoj de Čapek:

La vivo kaj epoko de Karel Čapek

Atentu menciojn de verkoj: romano Krakatit, teatraĵo R.U.R., infanliteraturo, romano Ordinara vivo, romano Milito kontraŭ salamandroj. Rimarku ankaŭ lian amikecon kun Tomáš Masaryk, kaj liajn hobiojn de fotografado kaj kolektado de gramafondiskoj.

Jen informoj en Esperanto fine de la filmo. La filmo estis produktita en 2007...

Kunlabore kun la studio Grant kaj kun la subteno de Mezbohemia Regiono por Memormuzeo pri Karel Čapek produktis Josef Císařovský

Retejo de la Memormuzeo pri Karel Čapek: http://www.capek-karel-pamatnik.cz/

Al Esperanto tradukis kaj teknike laboris Vladimír Türk
Virina voĉo Pavla Dvořáková
Vira voĉo Vladimír Türk

Esperanto-versio de la filmo realiĝis kadre de la projekto "Karel Čapek" de Ĉeĥa Esperanto-Asocio

capek@esperanto.cz 2015

Pri Sándor Szathmári: nova libro de Éva Tófalvy

Fasiszta kommunizmus (Tófalvy Éva Szathmári-monográfiájáról) / Kabdebó Lóránt, MAGYAR-HON-LAP, 2017, August 7

AKVILA & PRISCILLA Kiadó, 2017, 196 oldal. Ára: 2500 forint.

This is a Hungarian review of Éva Tófalvy's new book on Sándor Szathmári, who wrote in Esperanto and Hungarian. (Voyage to Kazohinia is available in English translation from New Europe Books.)

Jen hungara recenzo de nova libro de esperantistino Éva Tófalvy pri Sándor Szathmári. La recenzanto mencias la romanojn Hiába (Vane) kaj Kazohinia. Mi ne kapablas legi la hungaran, sed evidente Tófalvy opinias, ke Szathmári estis profeto pri la totalismoj de la 20a jarcento, laŭ la esprimo "faŝisma komunismo" de Attila József.

Leib Malach 27 November 1894 - 18 June 1936

I was surprised to find a tribute to Yiddish writer Leib Malach (originally Leib Salzman = Lejb Zalcman), posted on his birthday on Yiddishkeit's web site. It begins:

Leib Salzman (Lejb Zalcman), better known by his adopted name Leib Malach, was born November 27, 1894 in Zwoleń, Radom Gubernia. He moved as a teenager to Warsaw and worked at a variety of odd jobs there. Taken under the wing of the Yiddishist writer H.D. Nomberg, his writing began appearing in the Warsaw press.

He left Poland in 1922, settling and writing for the most part in Argentina, but traveled the world posting dispatches from his travels in the Yiddish press. He died suddenly after an operation in Paris on June 18, 1936.

None of Malach's works have ever been translated into English, except for one fragment of a notorious play. I learned of him via a 1939 Esperanto translation of his last play Mississippi (1936). I documented Misisipi on this blog and digitized a small part of the publication on my web site. But Yiddishkeit found this publication in the UCLA library and posted the image on the cover with its tribute and a caption:

"Malach's final and most performed play was Mississippi (cover of Esperanto translation shown here), which dealt with the 1931 Scottsboro trial. The play was written for Mikhl Weichert's Yung Teater in Warsaw, known for staging contemporary events like the trial of Sacco and Vanzetti."

And here is the original Yiddish play, in various formats: לייב מלאך

On the lower half of the tribute page is the following text, facing Phil Ochs' recording of his famous anti-racist song "Here's to the State of Mississippi":

In honor of Leib Malach’s most famous play, Mississippi, written in the immediate aftermath of the Scottsboro trial, listen to a song from Phil Ochs, written 30 years after the play’s Warsaw production. Here, Ochs brings the theme of justice denied in Mississippi up to 1965.

The slide show also features:

"Amol, Amol" (Once, Once)”: The cover of Malach’s epic poem "Amol, Amol," published in Warsaw, shortly before his emigration. Malach was a successful writer in a number of different genres.

From Spain to Holland: One of Malach’s many travel dispatches, this posthumously-published 1937 book describes Spain on the brink of civil war, fascist Germany, the leftist resistance in Vienna, and other travels throughout Western Europe.

Incidentally, the punchline to Phil Ochs' "Here's to the State of Misssippi" is "Mississippi find yourself another country to be part of."

Zamenhof interview: Esperanto & Jewish Ideals

Now on my web site:

“Esperanto and Jewish Ideals,” Interview for the Jewish Chronicle with Dr. Zamenhof, The Jewish Chronicle, September 6, 1907, pp. 16-18. Note also the advertisement for "kakao" (cocoa).

With Zamenhof’s translation of ‘La Gaja Migranto’ (published in Fundamenta Krestomatio de la Lingvo Esperanto, 1903), mentioned in the interview.

This interview was translated into Esperanto and published in two parts. Note that R. I. [ = Isidore?] Harris is given as the interviewer:

Intervjuo kun d-ro Zamenhof de R. I. HARRIS, elangligis N. Z. MAIMON, La nica literatura revuo 6/3 (n-ro 33), Januaro-Februaro 1961, p. 82-89.

Intervjuo kun d-ro Zamenhof (fino) de R. I. HARRIS, elangligis N. Z. MAIMON, La nica literatura revuo 6/4 (n-ro 34), Marto-Aprilo 1961, p. 121-127.

Here I noticed interesting details about Zamenhof's thoughts on the Jewish question that I don't recall from other statements. For example, when he describes his attempt to create a new Judaism for the 20th century, he makes two curious assertions: (1) he almost blames his fellow Jews for isolating themselves within the nations in which they find themselves, but (2) he rejects Reform Judaism for excessive accommodation to the gentiles, who don't accept Jews anyway, Zamenhof thus abjures assimilationism as lacking self-respect. His project of Hilelismo (Hillelism, which later morphed into Homaranismo, no longer Jewish-specific and somewhat akin to Ethical Culture) was meant to reject an obsolete territorial (and superstitious) traditional conception of Judaism and modernize it to reflect the ethical ideal (of which monotheism is a part) incorporated in it.

Zamenhof's conception of the causes and cure of ethnic conflict betray an incredible lack of political sophistication. This can be seen most clearly in his paper “International Language” presented to the First Universal Races Congress in 1911. Denying economic causes for national conflict, Zamenhof curiously argues:

Can we say, for instance, that so many millions of poor Russians hate the millions of poor Chinese on economic grounds, when they shed their blood so willingly to defend their Russian oppressors against the attacks of foreigners? Assuredly not, for the Russian soldier knows very well, when he kills a Chinese soldier, that the man would never do him as much harm as the "mailed fist" of his own compatriots. It is not economic causes that give rise to national hatreds.

There is a glimpse of political consciousness in the reference to a group's own oppressors, which immediately disappears. His entire argument is abstract. While correctly denying intrinsic, ineluctable differences between peoples at the basis of animosity, Zamenhof exhibits not an ounce of political or historical consciousness in understanding how these problems came to be or what drives them. What he does show in his various statements is his intimate familiarity with Eastern Europe and the dilemma of Jews in this hostile environment.

This interview in English is invaluable, as the most extensive documentation of Zamenhof's engagement with the Jewish question, outside of his writings in Russian, is in Esperanto. But again, his political cluelessness comes to the forefront.

Zamenhof, soberly and with absolutely no self-aggrandizement, proposed the most far-reaching ambitious projects, all of which failed except for Esperanto, which succeeded in creating an international community of speakers that has survived 130 years, including the century following Zamenhof's death. Zamenhof projected into the future on a grand scale, from the vantage point of a provincial Eastern European Jew chafing at the ghettoization and discrimination that he suffered.

Teatro ĉe UK 2017 en Seulo: 'El la vivo de insektoj' de Karel Čapek

Teatro: El la vivo de insektoj de Karel Čapek

2017 Universala Kongreso de Esperanto en Seulo
(Aperis 25 julio 2017)



Fragmenton de El la vivo de insektoj (en DOC-formato) esperantigis Josef Vondroušek.

Mia jena afiŝo donas pluajn detalojn pri la verko kaj ĝia antaŭa teatrigo en Esperanto:

Karel Čapek en 'Balkana Verda Stelo'

Mario Pei: Wanted: A World Language

I have documented Mario Pei's contribution to interlinguistics (i.e. the field of study of the creation and adoption of a universal or international auxiliary language) in English and Esperanto.  Here is another noteworthy contribution to the popularization and advocacy of the idea:

Wanted: A World Language by Mario Pei

Pei's 1969 pamphlet is a condensed argument for the adoption of an international auxiliary language, outlining the history of the idea and the relevant projects, the various options and arguments pro and con, with an exposition of Esperanto, reading list, and directory.

Pei in his 1958 book One Language for the World treated this topic extensively and most comprehensively for the first time in English at least since A Planned Auxiliary Language by Henry Jacob (1947, following Jacob's 1946 On the Choice of a Common Language).

For more on this topic see my web pages:

• Esperanto & Interlinguistics Study Guide
• Philosophical and Universal Languages, 1600-1800, and Related Themes: Selected Bibliography

For an historical overview of the field with links to notable texts see:

International Auxiliary Languages

Note that my web page of Pei's pamphlet contains the corrected, current links to Pei's other works online.

One must not get the impression that Pei was a respected linguist. He was not. He was also a crank conservative, but at least not of the paranoid variety that rejected any manifestation of internationalism. This is probably a result of having to think in international terms in the fight against the Axis powers in World War II. Pei can at least be credited as a popularizer of languages, mutilingualism, and early 20th century linguistics, and as a leading popularizer and advocate of the quest for a universal language.

Balkana Verda Stelo

Aboneblas la trimonata revuo Balkana Verda Stelo, kaj elŝuteblas senpage la numero de septembro 2016. Jen la enhavo de la senpaga numero. Mi reliefigas la artikolojn, kiuj min aparte interesas:

Unua serioza laboro de d-ro Mark Fettes, prezidanto de UEA.. 1
Balkana Esperantista Renkontiĝo EKRA, Bulgarijo. 2
La Kredito: banala, inteligenta kaj vigla. 4
Teatro: DOMA – El la vivo de insektoj 5
Komentetoj pri kelkaj movadaj aktualaĵoj 7
Artefaritaj tutslavaj lingvoj ekde 1666, nun en la reto. 9
Retaj kursoj 12
Forpasis Detlev Blanke. 13
La letero de fremda soldato de Adil Ollurit 13
Ŝercoj de Jadranka Mirić: 17
KER en Subotica/Serbijo 2016. 17
Kolokvo en Timişoara, Rumanijo, 11a-12a de novembro. 18
La disputata litero ĥ. 19
Kiel "movadiĝas" Esperanto en Ĉinijo?. 23
Helpo al Esperanto-instruantoj kaj orfaj infanoj en Afriko. 24
Simboloj de faŝismo, ekskuzebla tradicio en Kroatijo?. 25
Instruado per Duolingo en Slovenijo. 30
Historia Ortodoksa Koncilio renkontiĝas malgraŭ foresto de kvar eklezioj 31
Okcidenteŭropa indigno pro islamofobio en Francijo. 35

Karel Čapek en 'Balkana Verda Stelo'

Aboneblas la trimonata revuo Balkana Verda Stelo, kaj elŝuteblas senpage la numero de septembro 2016. Ĉi tie mi aperigas la jenan artikolon:

Teatro: DOMA – El la vivo de insektoj

Divadlo DOMA (“Tute malgranda teatro”), konsistas el tridek membroj inter 12- kaj 25-jaraĝaj, kiun administras la Centro de kulturaj servoj en Svitavy, Ĉeĥijo. Ĝi performas sub gvido de d-rino Radka Oblouková. Hodiaŭ ĉiuj estas studentoj de la loka gimnazio. En 2013 ili preparis esperantlingvan version de la teatraĵo R.U.R. aŭ terura sonĝo 7 de Karel Čapek, kiun ili prezentis en simpligita formo dum la 98-a UK en Rejkja-viko kaj pluraj aliaj kunvenoj. Por la UK en Nitro ili preparis alian tea-traĵon de Čapek kaj lia frato Josef, El la vivo de insektoj (Ze života hmyzu). Ĝi estas la plej fama verko de la du fratoj kaj unue sursceniĝis en 1922.

En la ludo vaganto ekdormas en arbaro kaj sonĝas observi aron da insektoj kiuj reprezentas variajn homajn ecojn kiuj koncernas vivmanieron kaj moralecon: la kaprica, vana, sed poezia papilio, la idolservema, dung-avida skarabo, la griloj servantaj al konsumo, kaj la formikoj, kies kreskante meĥaniĝanta konduto muldas militarisman socion. En la fino la vaganto mortas kaj novnaskito estas baptata.

La antropomorfaj insektoj ebligas la verkiston komenti alegorie al la vivo en Ĉeĥoslovakijo post la Unua Mondmilito. 8

Jarka M. Burien 9 skribas pri ĝi Čapek donis viglecon kaj koloron al la teatraĵo kiuj faris ĝin pli malenua teatra sperto ol R.U.R. 10 Kontraŭe la produktaĵo de BBC-a Televido en 1960 estis recenzita neniige, de kritikanto John Wyver 11 kiu nomis la tekston pretendema kaj nekohera. 12

En Nitro la reago de la spektantoj estis io de ne-kompreno kaj ne-kohero. La voĉoj de la junaj aktoroj ofte estis malfacile aŭdeblaj kaj oni demandas sin, ĉu tia abstrakta ludo pri la senco de la vivo en 1922 povis entute esti trasentebla de la trupanoj. Almenaŭ, se la reĝisorino volas, ke la publiko kaptu iom la sencon de la dramo, ŝi enkonduku la performadon per historia ekspliko pri Ĉeĥijo kaj la aŭtoro.

----

7 Enhavo: Artefaritaj laboristoj, “robotoj”, ekribelas kontraŭ homoj, elmurdas ilin, sed poste konstatas, ke ili ne kapablas produkti novajn robotojn. Ili petas la lastan, ankoraŭ vivantan homon pri helpo, sed tiu estas senespera ĝis la momento, kiam aperas du laste fabrikitaj gerobotoj, kiuj sin amas reciproke, ee kapablas riski la vivon unu pro la alia kaj tiel pruvas sian homiĝon. La dramo avertas, ke la tekniko povas likvidi nian civilizon. La verko estis tradukita en trideko da lingvoj. Kompleta teksto ee http://i-espero.info/files/elibroj/eo - capek, karel - r.u.r..pdf

8 En tiu tempo la montrado de la ludo kondukis al diversaj politikaj diskutoj, ekzemple en Britijo (The Insect Play) pri la konflikto inter la faŝismaj kaj komunismaj partioj aŭ ĝi estis konsiderata kiel reflekto de la vivo en Stalina Rusijo.

9 profesoro en la fakultato de podiaj artoj en Ŝtata Universitato de Novjorko

10 The Columbia Encyclopedia of Modern Drama, Volume 1. Columbia Univ. Press, 2007

11 mem verkisto, filmisto, produktanto por TV kaj historiisto de TV, ĉe Universitato de Vestminstro (Westminster)

12 John Wyver, Twentieth Century Theatre: The Insect Play (BBC, 1960), 14 June 2011

FONTO: Balkana Verda Stelo, 1a de septembro 2016,

Nazim Hikmet en Esperanto

Antaŭ ol mi lernis pri la persekutita turka poeto Nazim Hikmet anglalingve, mi eltrovis lin pere de Kálmán Kalocsay:

La mesaĝo de Nazim Hikmet de Kálmán Kalocsay

Mi ĵus enretigis la jenan:

“La Ventoj de Lados” de Nazim Hikmet (el la turka), trad. Aldo de’Giorgi

 Koincide, mi ĵus trovis la jenan filmon kun subteksto (lingve neperfekta) en Esperanto:

Julio Baghy: poemoj de socia protesto

Antaŭ eble 40 jaroj mi havigis de Julius Balbin lian eseon The Secret Malady of Esperanto Poetry [La sekreta malsano de la esperanta poezio, 1973], en kiu li akuzas nia poezian tradicion pri eskapismo el seriozaj epokaj problemoj al senpolitika romantikismo. Nu, tiutempe mi pensis ke ĝi estas limigata laŭ formo kaj enhavo, super ĉio per supraĵeco se ne senpolitikeco. Kvankam Balbin prave kritikis malavangardajn tendencojn, li tamen tro simpligis la historion.

(Rimarku, ke Russ Williams tradukis la eseon de Balbin Esperanten, kaj mi tradukis mian propran postnoton, kaj la tuto kaj rilataj eseoj aperis en Beletra Almanako, N-ro 13, Februaro 2012 (6-a jaro).)

Mi lastatempe ekzamenis mian ekzempleron de la 2-a volumo de Arĝenta Duopo: Jubilea Libro pri Julio Baghy — Kolomano Kalocsay (Budapest: Literatura Mondo, 1937). Preparante retpaĝon de la enhavtabelo, mi aldonis retligojn al poemoj troveblaj interrete. Mi enretigis al propra retejo poemojn ne interrete trovitajn. Do jen tiuj poemoj miareteje:

“Ho, Prospero” de Julio Baghy
‘Ribela Demando’, ‘Ĉiutaga Ĝemo’, ‘Krozado’ de Julio Baghy

Ĉi tiuj ne estas eskapecaj poemoj; ilin konsistigas akraj kritikoj de hipokrita patriotismo, naciismo, militismo, ekspluatado, mizero, kaj malespero pro sociaj kondiĉoj. La plej akre efika el ĉi tiuj estas la jena, kiun Baghy povus verki hieraŭ rilate al Usono nuna:

RIBELA DEMANDO

Mi batalis, sangis en la unua vico
kaj vivforgese sturmis por la glora venk’;
nun, kriplul’ senhejma, tremas mi pro l’ polico
kaj maĉas sekan panon sur la strata benk’.

»Cion por patruj’!« — postulis la reĝordono
kaj tuj mi donis ĉion sen demanda vort’ ...
Kion donis vi, fiera sinjor’ de l’ domo
ĵus forpelinta min de via hejma pord’?

Julio Baghy: Sangaj larmoj

Ĉu mi tro emfazas la romantikecon de Baghy? Oni ja ricevas fortan dozon en la enhavo de ampoemoj, en kombino kun la stilo. Krom specifaj ĝenemaj vortoj kaj esprimoj, la stilo emas frapi al la aktuala anglalingva orelo--nu almenaŭ usonlingva--tro sirope, ĉar tia riĉrima fiksforma (kaj romantika) poezio tute fremdas al la usonangla stilo de la pasinta jarcento, pli "natura" ol "artefariteca". Ĉiuokaze, oni ne forgesu la socikritikan enhavon de la verkaro de Baghy, ne nur de la romanoj, sed en la poemaroj dekomence.

Mi ankoraŭ legas la poemojn en Ora Duopo. El la poemaro Preter la vivo (1923, la unua de Baghy) mi notas poemon verkitan en Sajgono (tiam Indoĉinio, nun Vjetnamio) pri la situacio de la Anamo, laŭ klarigo, "ĉina raso, loĝanta en Indo-Ĉinio": Sangaj larmoj.

Post ekstaza priskribo de "lando mistika" jen la bato:

Sed kial min kaptis subita korpremo?
Pro kio en larmojn sin dronas la flam' ?
Terure! Nur nun mi rimarkis pro ĝemo',
ke tiras la ĉaron — mizera anam' !...

Radjante Baghy turmentiĝas per la hontinda sklavigo de la anamo. Post tiu priskribo sekvas konkludo:

Pro mil da kialoj fariĝas martiroj,
pereas ideoj, pereas homam'...
La celoj majestaj nur restas — sopiroj,
kaj tiras la ĉaron — mizera anam'!...

Baghy kondamnas la blankan homon / Baghy condemns the white man

Nu, mi ĵus sidis en la necesejo trafoliumante ekzempleron (pruntita de mia amiko de 55 jaroj Harry, ĉefredaktoro de la plej ampleksa jida-angla vortaro) de Ora Duopo, serĉante interesajn poemojn de Julio Baghy, kaj retrovis la jenan poemon kiun mi ne rememoris. Baghy en 1961 en revuo Hungara Vivo kondamnas la krimojn fare de la blanka homo kontraŭ nigruloj, evidente pensante pri la afrika liberiga movado. Hura, Baghy!

Sklavokanto [Slave song]

So I'm sitting on the toilet with my childhood friend Harry's copy of Ora Duopo, looking over Julio Baghy's Esperanto poems, and I find one I had totally forgotten: "Sklavokanto" (Slave song). Of course I was entirely familiar with this Hungarian poet's humanism, but it was interesting to read a poem written in 1961 condemning the white man's crimes against black people, apparently with the anticolonial movement in Africa in mind. Julio tears the white man a new one. You learn something old every day.

William Auld: socikritikaj poemoj deklamitaj je datrevenoj

Okaze de la 128a datreveno de Esperanto kaj de la 100a Universala Kongreso en Lille, Francio, mi bitigis du fruajn socikritikajn poemojn de William Auld (el "Spiro de l' pasio" publikigita en Kvaropo en 1952) kaj sonregistris mian deklamon:

“Deklaracio” & “Konfeso” de William Auld
(kun sonregistraĵo de R. Dumain)

“Deklaracio” temas pri klasa malegaleco, temo ankoraŭ aktuala. En “Konfeso” Auld klarigas siajn poeziajn prioritatojn kaj kial li ne emas verki klasbatalajn poemojn.

Mi mencias aliajn poemojn pri sociaj klasoj en la sama poemaro: “Laboristedzino”, “Glasgovo: La homoj” & “Nokte”, “Patrujo mia”, “Kondamnite”, kaj “La perfidita juno”.

Do jen mia kontribuo al ĉi tiu jubila kaj jubilea tago.

Hermann Häfker & William Auld pri mondhistorio

William Auld, "Mondhistorio," en Pri lingvo kaj aliaj artoj (Antverpeno; La Laguna: TK / Stafeto, 1978), pp. 189-191.

La ĝeneralaj politika kaj filozofia sintenoj de Auld estas konataj de liaj plej fruaj poemoj en Esperanto. Mi ne memoras detalajn aŭ teoriajn pritraktojn de socipolitikaj aferoj; ne surprize, ĉar kiel verki tiurilate al esperantista legantaro? Do la eseo de Auld pri mondhistorio estas, aŭ ŝajnas, malkutima je Auld.

Auld trovas ke teoriaj sintezoj pri la fenomeno historio maloftas. La plej famaj estas Marx kaj Arnold Toynbee. H. G. Wells ne estas taŭga kandidato: en Wells mankas filozofia profundo, troveblas nur disaj supraĵaj faktaj observoj. Partaj sintezoj trovas je Gordon Childe kaj Oswald Spengler. Do, Auld prezentas pensistojn maldekstrajn kaj dekstrajn, sed ne montras elektemon. Li emfazas ke ĉiu interpreto estas elektema.

Auld favoras la idearon de Hermann Häfker, kiu verkis krokodile pri filmteorio sed verkis originalan libron en Esperanto pri la historio, t.e. Jarmiloj pasas (1931). Auld citas el Häfker: en historiografio troveblas streĉemo inter faktaro kaj idearo. Pri li Auld konkludas:

Laŭ mia prijuĝo li montriĝas kiel liberala, piema, agnostika socialdemokratulo--kaj tio ŝajnas al mi, persone, ne malbona starpunkto por historia sintezo: speco de meza pozicio, kiu evitas la ekstremojn.

Nu, Auld komprenas la problemojn, sed ĉi tie lia starpunkto tro similas al tipa brita filistreco (trovebla ankaŭ ĉe Wells), se sen la kutima kuna kontraŭfilozofiemo.

Sed eble Auld ankaŭ rememoras la filistran, dogmeman praktikon de sovetia marksismo (kiu disvastiĝis tra la Komunistaj partioj de la mondo), kies ideojn ties adeptoj eĉ ne komprenis: Auld rimarkigas tion en sia eseo pri Eŭgeno Miĥalski, Pasio-pasivo. Sed kiel konceptigi la rilaton inter teoria konstruo kaj empiriaj faktoj? Nu, en ĉiu scienco, teorikonstruado progresas per idealigo: simpligo al konstruado de modeloj kiuj poste kompleksiĝas, procedo kiu aplikeblas ankaŭ al malpli "sciencecaj" fakoj. Kompromiso en teoriaj aferoj kiu evitus "ekstremojn" obstrukcias progreson.

Do min ne feliĉigas ĉi tiu eseo, sed informo pri la ekzisto de Hermann Häfker estas por mi novaĵo, iam esplorenda.

William Auld: "Humoroj" (2)

William Auld, Humoroj. La Laguna: J. Régulo [Stafeto], 1969.

Henri Vatré en sia antaŭparolo citas el letero de Auld: "Mi sentas--kaj tio min kelkfoje ĝenis--ke ili (la nunaj poemoj) estas plu profunde personaj kaj sinceraj, ol miaj pli fruaj verkoj; stariĝis al mi la demando, ĉu eble tio estas falo?" Mi memoras legi ĉi tiujn vortojn kiam mi unuafoje legis ĉi tiun poemaron antaŭ pli ol 40 jaroj. Vatré ne ĝeniĝas.

Kurioze, ke ĉi tiu poemaro de mezaĝulo plej kaptis mian simpation kiam mi aĝis malpli ol 20 jaroj. Evidente propra melankolia temperamento respondis. Kiam mi mem atingis mezaĝon mi melankoliumis nur pri praktikaj, ne imagitaj, ĉagrenoj.

Nu, mi jam diskutis la (fi)faman malferman poemon "La poeto volas verki subjektive". Inter la melankolieceaj personaj, mezaĝperspektivaj poemoj kalkuleblas "La pasinteco ne ekzistas", "La gardantoj", "La urbo de mia animo","Festsaluto", "Koŝmaro", "Frosto","Vivkroniko", "Neĝo", "Postebrio", "Survoje", "Robinsono", "Malorientiĝo", "La ludo", "Enkaptile", "Spleno", "Denove tiu problemo", "Soneto".

Pli ĝenerale melankoliaj, t.e. pri la homaro ne specife pri Auld mem, estas "Novembra spleno", "Festeno","Roboto", "Velkoj", "La rivero", "Saŭdado", "Tiuj olduloj", "Paneo", "Sopiro", "Paŝoj en neĝo".

Pli humore neŭtralaj estas "Tagfina pikniko", "Trankvilo", "Post la ŝtormo", "Vesperinsulo", "Natura ĉirkaŭaĵo", "Printemposojle".

Jen perspektive pri junuloj: "Lerneja incendio", "Mi volis doni al vi kelke da violoj", "Vesperlernejo".

Auld komentas diverse kaj ofte ne flate pri amo, amoro, sekso: "Mia pietato", "Sklavo", "Trosentemo", "La respondoj", "Geedzoj", "Noktomeze", "Kiu kaperis la Mesalinojn?", "Geknaboj ludantaj", "Duobla stelo", "Agonie", "Amkanto de masoĥisto". Mi ne certas, ĉu "Vi + mi = ni" temas pri amoro aŭ amikeco, verŝajne batalema amparo.

Estas unika poemo pri sekso kiu estas ankaŭ socikritika: "Incitnudiĝo". Auld akre komentas pri la etoso de la profesia striptizo, kion li trovas malagrabla, ne erotika.

Aliaj socikritikaj poemoj estas"La prizono", "Mankas Krotaloj", "La turbo".

"Postedene" kombinas splenon kaj Genezon.

Jen pri literatura kreado: "Vortoj", "Plendo de poeto kiu aspiras belkreadon", "Sola pravigo".

Pri literaturo: "Reĝo Lear".

La poemoj pri Esperanto kaj esperantistoj estas "Memore al Ferenc Szilágyi", "Letero al Aleksandro Logvin", "Bonan Matenon, Majstro", "Neebla", "La mondo kaj la koro de K. Kalocsay", "Rimletero" (pri John I. Francis).

Mi ne celas klasifi la jenajn: "Mia filino dektrijara", "Fanto de kero", "La purigemulino", "Optimisma rezolucio," "Malsukcesa truko", "Maristaj kantoj". Nesurprize, la unue menciita estas la plej ĝoja en la poemaro. Kio estas pli feliĉiga ol filino?

"Simfonieto" estas la plej longa kaj kompleksa poemo en Humoroj. Ĝi estas ekzistencialeca kaj politika, avangarda kvazaŭ sonĝo.

Ĉar Auld emas referenci sian dummilitan sperton kiel piloton, mi citas la kvaran stancon de "Vivkroniko":

Junviro. Kaj milit' ekestis hirte...
Ho granda aventuro! Aviade!
Timo kaj naŭzo, jes--sed ankaŭ birde
flugadi kun l' aliaj, kamarade!

William Auld: "Humoroj" (1)

William Auld, Humoroj. La Laguna: J. Régulo [Stafeto], 1969.

Mi komencu per referenco al eseo de Julius Balbin:

The Secret Malady of Esperanto Poetry [La sekreta malsano de la esperanta poezio] (1973) by Dr. Julius Balbin

Jen mi informas pri la tradukoj de ĉi tiu eseo kaj mia postnoto en Esperanton.

Julius Balbin, mi, & aliaj en Beletra Almanako

Balbin plendas pri la eskapisma neglekto de realaj sociaj problemoj en la originala Esperanta poezio. Li citas el la unua poemo en Humoroj: "La poeto volas verki subjektive". Kvankam Balbin laŭdas Auld-on kiel originalan poeton, Balbin kritikas Auld-on pro ties supozata kontribuo al la menciita eskapismo.

Nu, kvankam tiu tendenco ja ekzistas en Esperantujo, kaj ofte la esperantista medio montras etoson de intenca naivo, la aserto de Balbin pri Esperanta poezio, se ne mencii Esperantan beletron entute, ne estas universale vera. Oni povus ankaŭ esplori, ĉu la supozata eskapismo estas en iuj kazoj fakte eskapo el reala subpremiteco.

Sed Auld senpolitika? Liaj fruaj poemoj plenas da politikeco. En Unufingraj Melodioj enestas unu specife politika poemo; cetere troveblas kritikoj de religio kaj puritanismo, kaj abstraktaj kritikoj de la homo. Ja, poemoj en Humoroj estas plejparte pli personaj, kaj multaj esprimas elreviĝo, seniluziiĝo, paneo de esperoj kaj entuziasmo, eble "mezaĝa krizo". Sed, kiel mi argumentis en mia postnoto al Balbin, eĉ "La poeto volas verki subjektive" havas paradokse politikan dimension: Auld forĵetas priokupon pri la ĉiutagaj raportoj de supozeble gravaj okazaĵoj en la burĝa socio.

Troveblas en Humoroj kelkaj poemoj kun evidente politika enhavo: "La prizono", "Mankas Krotaloj", kaj eĉ la supozebla naturpoemo "Malorientiĝo" ("burĝa komedio"). Oni povus taksi socikomentaj poemojn "Lerneja incendio", "Geedzoj", "Natura ĉirkaŭaĵo", "Mi volis doni al vi kelke da violoj", "La turbo", "Incitnudiĝo".

El 71 poemoj, la jenaj troveblas iuforme Interrete:

La Gardantoj
     La gardantoj (el disko William Auld legas poezion)
"Velkoj," Orkestro kaj Koruso de la Podlaĥia Operejo kaj Filharmonio en Bjalistoko; kun angla traduko de D. B. Gregor
     Verkoj de William Auld en korusa versio: Velkoj; Ebrio; Vi estas maro; Geedzoj; Memoro
     Novembra spleno - Velkoj
     William Auld (poemoj) . . . Velkoj
Neĝo: Snow: Nive (Interlingua)
La rivero 
Mankas Krotaloj
Noktomeze - Muziko de Vitor Mendes, teksto de William Auld
Bonan Matenon, Majstro
Incitnudiĝo
     Incitnudiĝo (el disko William Auld legas poezion)
Soneto 
Maristaj Kantoj: kelkaj versoj troveblas en La Velŝipo Magdalena, teksto de William Auld, muziko de Nanne Kalma, ludas Kajto
Rimletero (pri John I. Francis)

William Auld: "En Barko Senpilota" (3): personaj rememoroj

Nelonge post ke mi kompetentis legi Esperantan literaturon mi komencis legi la poemojn de William Auld. Mi aĝis malpli ol 20 jaroj. Tiam la ekzistencialecaj poemoj kiajn oni trovus ĉe La Infana Raso kaj Humoroj plaĉis al mia sensibilo.

En 1975 mi bonŝancis studi kurson ĉe universitateto en Barrie, Ontario, Kanado kiun instruis William Auld.

Interalie, li uzis sian epopeon La infana raso. Laŭmemore, li detenis sin kaj ne deklamis la ĉapitron pri koito. Eble li ne volis tenti nin per la alvoko "Malfermu al peniso mia". Mi kredas, tamen, ke eble laŭtlego embarasus lin. Mi nebule memoras, ke kvankam li oponis kontraŭ puritanismo, ne plaĉis al la aktuala efektiviĝo de seksa liberiĝo; mi supozas ĉar Auld perceptis ĝin tro senpersoneca.

Nu, eble al Auld mankis sufiĉa tempo ripozi inter lecionoj, ĉar kiel entuziasmulo mi ofte ĝenis lin per demandoj. Sed evidente li ĝuis la kunecon de esperantistoj. Barrie estas nur urbeto ĉe lago. (Ni unufoje naĝis tie.) Ĉiutage ni vespermanĝis ĉe restoracio, kaj Auld insistis pagi por la tuta grupo. Jen foto:

Iufoje ludis iu muzikisto el Aŭstralio; Auld elkriis ion post iu kanto. Aliokaze studentino ludis la pianon. Auld enketis: "Ĉu vi povas ludi bluson?"

Unufoje, la prezidanto de la universitato invitis lin al sia hejmo vespere. Auld trovis pravigon eskapi el tiu invito. Li diris al ni: "Tiu medio estas tro burĝa; mi estas vagabondo!"

Do vi konstatas, kia amikeca kaj sindona homo Auld estis.

Kompreneble, el generacio hipia, mia spertaro kaj perspektivo diferencus de tiu de Auld, despli de la maljuneca etoso de la nordamerika (usona kaj kanada) esperantistaro. Ĝenerale, aliaj prioritatoj dum la 1970aj jaroj delogis min de pluraj favorataj verkistoj (kaj muzikistoj) de miaj fruaj jaroj, plejparte en la krokodila mondo sed kompreneble ankaŭ en Esperantujo. Al pluraj interesoj (mi referencas la krokodilajn) mi revenis en la 1990aj jaroj kun nova perspektivo. Kun historia konscio mi lernis apreci la atingojn de antauŭloj pli bone. Sed jen ĝeneraligo. Mi revenu al Auld.

Fine de 1986, la Esperanto-movado en Vaŝingtono reviviĝis, kaj mi fariĝis estrarano. Mia propra engaĝo je Esperanto intensiĝis. Tiam mi kontaktis Auld. Jen priskribo:

William Auld, William Blake, & Mi

Kaj jen letero de Auld responde al la mia:

William Auld: Letero al R. Dumain, 1987.01.26 (bildo de la originala)

Mi devas trovi sekvajn leterojn. Auld aprobis mian fondon de la Ateista Tutmonda Esperanto-Organizo (ATEO) kaj donis permeson republikigi laŭ mia peto du poemojn. Li ankaŭ esprimis naŭziĝon pri la aktuala reakcia politiko reganta (en Usono kaj Britio).

Kaj Auld sendis al mi, kun la jena enskribo, ekzempleron de En Barko Senpilota:

William Auld: "En Barko Senpilota" (2)

William Auld, En Barko Senpilota: Plena Originala Poemaro, redaktis Aldo de’ Giorgi. Pizo: Edistudio, 1987. 874 p.

Antaŭ mi estis 20-jara, mi jam legis la poemarojn La Infana Raso (1956, 1968), Unufingraj melodioj (1960), kaj Humoroj (1969). Tra jardekoj mi legis ĉi tiujn poemojn plurfoje. Mi neniam akiris Rimleterojn aŭ El Unu Verda Vivo ĉar ĝenerale ne plaĉas al mi rondeloj (la kutima formo en Esperantujo de rimportretoj kaj omaĝoj) aŭ poemoj pri la Esperanto-movado. Ĉiuj menciitaj poemlibroj estas inkluzivitaj en En Barko Senpilota, plus sekcio da antaŭe neenlibrigitaj poemoj.

Post ĉi tiu kompleta poemaro (1987) aperis libro Unu el Ni (1992). Ĉu restas aliaj neenlibrigitaj poemoj, mi ne scias. Oni trovos kelkajn poemojn Interrete kiuj ne aperis en En Barko Senpilota.

Estas 84 Rimleteroj, 16 poemoj en El Unu Verda Vivo, kaj 70 poemoj antaŭe neenlibrigitaj. Sube mi listigas poemojn el ĉi tri grupoj kiuj interesas min, ankaŭ ĉiujn kiuj troveblas Interrete.

Rimleteroj

[n-ro (paĝo): dato: temo]

#20 [Unikoda versio] (508): 1953.11.03: religio
#22 (Marjorie BOULTON) [Unikoda versio: 1953.11.04
#25 [Unikoda versio] 1953.11.09
#26 (Marjorie BOULTON) [Unikoda versio] 1953.11.10
#27 [Unikoda versio] (515): 1953.11.12: religio & etikomanko
#28 (Marjorie BOULTON) [Unikoda versio] 1953.11.14
#29 [Unikoda versio] 1953.11.16: "Nin regas fine apetitoj"
#30 (Marjorie BOULTON) [Unikoda versio] 1953.11.17
#32 (Marjorie BOULTON) [Unikoda versio] 1953.11.21
#31 [Unikoda versio] 1953.1119: Homo kiel "Tuberkulozo de la Ter'"
#34 (Marjorie BOULTON) [Unikoda versio] 1953.11.25
#33 [Unikoda versio] (521): 1953.11.23: cinike pri homoj: "samprobable porkoj flugos!"
#35 [Unikoda verio] 1953.11.27: optimismo
#36-39 (524-7) 1953.12.03-07: postmorta vivo
#61 (549) 1954.02.03: junuloj
#65 (553) 1954.02.10: sperto
#73 (561) 1954.03.19: La Infana Raso
#75-79 (563-7) 1954.03.26-1954.04.05: naciismo
#77 (1954.03.29): eduksistemo
#81 (569) 1954.04.12: individuoj / grupoj

El Unu Verda Vivo

(p. 617-621)
Al hodiaŭa junulo
"Kiel verki poemon"
Al japana amiko
Mitologio
Al samideanino kiu plendis ke la plej oftaj nocioj en miaj poemoj estas larmoj, ombroj, tristo, spleno kaj ŝtrumpoj

Neenlibrigitaj poemoj:

Mondo kaj infero (1948)
Kaj la disĉiploj admonis ilin (1949)
Kapitalismo Venkis en Britujo (26.10.1951)
Glasgovo: Frumatene (8.11.1951)
Glasgovo: Industrio (14.11.1951)
Latitudo: Januaro, Longitudo: 1952 (29.1.1952)
Acerbaj strofoj (18-20.3.1952)
Unu, kiun kara Schwartz ne rimarkis (2.9.1953)
Postkvarope (26.10.1954)
Al iuj kritikintoj (1962)
En Bona Espero (3.8.1981), teksto de William Auld, muziko de ĴomArt
    Nico Aluisio kantas "En Bona Espero"
Perforto Regas (1986)
Plendo de Maljuna Fantasciencamanto (1986)
"De Kie Kien" / "Where From, Where To?" de William Auld, trad. K. Gilmore
Kulturo estas komunaĵo (1986)
La Paco Eblas (1986)
Al Novnaskita Nepineto (1986)