Blazio VAHA [Balázs Wacha]: Descendo kun aŭfhebo

Descendo kun aŭfhebo

   de Blazio VAHA

ja anĝeloj ne ekzistas,
sed enkore sonas ĥor'.
dioj vivi ne insistas,
bjonĥo flustras plu en kor'

Glosoj

descendo: iro malsupren, malsupreniĝo
aŭfhebo: kvalitŝanĝa konservo pere de neniigo kaj levo; levo kaj mallevo; prilevo
bjonĥo: interna morala supera instanco de individuo, kun socia deveno kaj kun personece perceptataj trajtoj

(Fonto: "cezarpoezio" 2004.09.06)

Malekzistigo de aŭfhebo

Malekzistigo de aŭfhebo

    de Balázs Wacha

Eble forigos supren
ni fine mem aŭfhebon.
Ni devas lev-detrui
eĉ la velŝipo-velon:
detrui la nivelon,
riveli la nivelon,
dislevi kesto-eston
kaj do perlevi neston.
Aŭfhebo ne ekzistos,
ĝi estos forlevita,
sed nia problemaro
ne iĝos tuj solvita.
Ni devas la problemojn
hej, evidente, preni.

    el Ipernity, 30 Novembro 2013

Ludwig Feuerbach ne en Esperanto

Estas mirinde, ke mi ne povas trovi ajnan verkon de Feuerbach en Esperanto. La tezoj de Marx pri Feuerbach ekzistas en esperantaj tradukoj, sed ne Feuerbach mem. Ĉu Feuerbach troveblas en via nacia lingvo? Kiuj verkoj?

Ludwig Feuerbach - Vikipedio

La fama tezaro de Markso estas trovebla libroforme:

Tezoj pri Fojerbaĥo, Principoj de komunismo kaj aliaj tekstetoj de Karlo Markso, Frederiko Engelso; tradukis el la germana Vilhelmo Luterman.  

Markso kritikas la mankojn de Feuerbach (kiu lin dum temo inspiris) rilate al socia teorio, limo de ĉiuj Junhegelanoj, kiuj kritikadis religion kaj politikon sed ne penetris sub la tavolon de la ideologiaj superstrukturoj de la socio. Sed ĉi tie oni ne trovos la riĉaĵojn de Feuerbach pri la motivoj kaj trajtoj de religioj kaj superstiĉoj.

Jen mia bibliografio de verkoj en kaj pri Feuerbach en la angla: Ludwig Feuerbach.

Ars combinatoria, Hegel & Marx

For the sake of complete cross-referencing, here is a post from another blog I have not previously referenced on this one:

Philosophical languages, Romantic historicism, Hegel, Marx (posted on 6 August 2008, from a piece originally written 8 July 2006)

. . . which is a commentary on:

Cook, Daniel J. “Marx’s Critique of Philosophical Language,” Philosophy and Phenomenological Research, 42 (June 1982): 530-554.

See also my web page:

Hegel on Ars Combinatoria & Characteristica Universalis 

There are many critiques of his historical phenomenon, but Hegel is rarely brought into the equation.

Imre Madách: La Tragedio de L’Homo (2)

La traduko fare de Kalocsay estas havebla rete:

Madách, Imre. La Tragedio de l’ Homo: Drama Poemo, tradukis Kálmán Kalocsay. Budapest: Corvina, 1965. 259 p.

Ĉiu sceno havas propran retpaĝon. Mankas paĝnumeroj. Kiel mi diris en mia unua ĉi-tema afiŝo, mi trovis nur kelkajn mian notojn, kiujn mi skribis en 1975.

Ŝajnas, ke la notoj referencas la 13an scenon. Okazas tie ŝlosila dialogo inter Adamo kaj la Terspirito. Adamo aspiras transcendi la materian mondon, sed la Terspirito avertas ke tiu vojo kondukos al pereo, ke la spirita ambicio de Adamo estas fakte ligata la la Tero kaj ne povas ekzisti sen ĝi. Ankaŭ Lucifero partoprenas en ĉi tiu argumento en kosma spaco, emfazante la vanecon de la teraj luktoj de Adamo. Sed Adamo konkludas alie.

Oni povas diveni, kiel ĉi tia afero influis al Szathmári.

Imre Madách: La Tragedio de L’Homo

Bedaŭrinde, kiam mi legis ĉi tiun verkon en 1974, mi ne faris pli utilajn notojn. Jen la tuto notita de mi je la 31a de aŭgusto 1975:

Madách, Imre. La Tragedio de L’Homo, tradukis Kálmán Kalocsay. Budapest: Corvina, 1965. 259 p.

[Fin?]legite: 24an de junio 1974.

Interesa. Havas mankojn je saĝeco kaj filozofio. Mi ekpensis, ke Madách (Adamo) lernis nenion el la tuta aventuro. Mi devas relegi ĝin. La skemo estas interesa. Mi ŝatus krei propran miton, ŝanĝante la Adam-Evan skemon al io pli simila al [D. H.] Lawrence (ne-monogomia) kaj ŝanĝante la ecojn de Adamo kaj Eva.

Notu:
p. 226-7: Terspirito
p. 229: konkludo de Adamo

Nu, kion mi sciis en 1974-5? Kaj mi ne povas rememori, kion mi pensis. Mi povas diveni la kialon de aludo al Lawrence, kvankam mia opinio de la filozofio de Lawrence estas nun malfavora.

Tiutempe mi ne povis akiri anglalingvan tradukon. Post du jardekoj mi trovis iun anglalingvan tradukon en brokantlibrovendejo:

Madách, Imre. The Tragedy of Man; translated from the Hungarian by George Szirtes; introduction by George F. Cushing; illustrations by Mihály Zichy. New York: Püski Publishing, 1988.

Fakte, mi lernis la plejmulton da mia magra scio de hungara literaturo pere de Esperanto. Ŝajnas ankaŭ, ke pluraj hungaraj verkistoj, kvankam historie gravaj kaj siatempe influaj, ne estas bone konataj en Usono, eble en la anglofona sfero pli larĝe. Kaj nun, kiam mi serĉas la MLA Bibliography [bibliografion de la Modern-Lingvo-Asocio], mi trovas malmulton pri kelkaj specifaj hungaraj aŭtoroj.

Nun la hungara fenomeno kaptas mian intereson. La komenco estis re-engaĝo pri la verkaro kaj influoj je Sándor Szathmári. Sed mia intereso plilarĝiĝas. Mi bezonas ekkoni du verkojn de la fama hungara marksisma filozofo Georg [György] Lukács. Ambaŭ estis verkitaj en la hungara. La unua almenaŭ havas germanan tradukon; pri la dua mi scias pri nenia traduko; kaj mi trovis nenian anglan tradukon de iu aŭ la alia:

Lukács, György. Fejlo˝ désének története (1911) [= Entwicklungsgeschichte des modernen Dramas = Historio de la evoluo de moderna dramo]. Budapest: Magveto˝, 1978.

Lukács, György “Madách tragédiája” (1955) [La tragedio de Madách], en G. Lukács, Magyar irodalom, magyar kultúra, 570. 

Roberto Passos Nogueira, Georg Lukács, & Esperanta beletro

Mi jam blogis pri mia persona rilato kun Roberto Passos Nogueira kaj pri lia poemaro Vojo kaj Vorto. Mia unua "enkonduko" al li okazis pli frue, antaŭ preskaŭ 40 jaroj, kiam mi konis nek Nogueira nek Lukács nek Hegel. Amiko mia abonis la revuon Nordan Prismon, kiun mi prunteprenis. Do kiam mi legis n-ron 1an de jaro 1972, mi legis la eseon "Arta Partikulareco kaj Esperanto," en kiu Nogueira skizas la literaturteorion de Georg (György) Lukács, pioniro de "okcidenta marksismo," ankaŭ kiun mi ne konis. Kurioze, ke malgraŭ forgeso de ĉio alia en tiu numero, fakte en tiu baldaŭ ĉesonta revuo, mi memoris (se nebule) post jardekoj ĉi tiun eseon. Supozeble mi iomete memoris la pritrakton de la vivpovo de diversaj ĝenroj en Esperanta beletro.

Nogueira resumas komparon inter la trajtoj de scienco kaj de arto, kaj la rilatoj inter universaleco, singulareco, kaj partikulareco. Mi ne certas pri la plej taŭgaj tradukoj de la terminoj. Eble oni povus ankaŭ uzi la vortojn "ĝeneraleco" kaj "individu(ec)o".

Partikulareco estus sintezo inter la polusoj de universaleco kaj singulareco. Diversaj ĝenroj pli emas situi diversloke inter la du polusoj. La dramo pli proksimas ol la eposo al universaleco. La romano situas pli proksime ol la liriko al singulareco. Nu, sekcio II de la eseo plu klarigas.

Parto III temas pri la demando de partikulareco en Esperanta literaturo, plej tikle pri la kapablo de Esperanto redoni la konkretaĵojn, la specifaĵojn de socikulturaj situacioj. Esperanton alfrontas du supozoj: (1) Esperanto nur povas esprimi konumajn, universalajn homajn trajtojn kaj ne kulturajn apartaĵojn; (2) Esperanto apartenas al nenies ĉiutaga socia vivo, do mankas lokaj ĵargonoj, sukaj specifaj esprimoj, ktp. Nogueira respondas: (1) ĉiu grava literaturaĵo travivas preter sia tempo kaj loko; (2) Naciaj literaturaĵoj universaliĝas per tradukado kaj ĉiaokaze riskiĝas perdoj de realismaj konkretaj lingvaj esprimoj, referencoj, kaj aludoj. Esperanta literaturo ĉiam troviĝas en tradukeca reĝimo: "universaleco nenie povas harmoniiĝi kun realisma reprezentado de de lingva nivelo."

La fokuso de sekcio IV estas la evoluo de Esperanta literaturo. La juna Esperanta literaturo forte emis al universaleco. Poezio pli rapide evoluis ol prozo, subjektiva ol objektiva liriko, noveloj ol romanoj. Oni trovas malpartikularecan tendencon ankaŭ interne de la ĝenroj, subjektivajn personajn spertojn kaj eskapismon. Nogueira taksas pintajn atingojn La Infana Raso de William Auld kaj rakonto "La Tripieda Teruro" de Reto Rossetti (en la novelaro El la Maniko). (Jen kurioza elekto ĉi-lasta: oni ne inkluzivas ĉi tiun novelon el la novelaro en antologioj, kaj ne ĉiuj recenzintoj ŝategis ĉi tiujn novelojn de Rossetti; Sten Johansson severe kritikis la tuton kaj mikse taksis la koncernan novelon: Ne atuto.) En fikcia kampo singulareco gravas; Esperanta fikcio ankoraŭ ne sukcesis laŭ dimensio de partikulareco.

Nu, ĉi tiu eseo estis verkita antaŭ proksimume tri jardekoj. Eĉ se oni tute konsentus kun la tiama Nogueira, oni devus ĝisdatigi la takson laŭ la gamo de pli aktuala Esperanta beletro. Aldone, oni devus ekzameni la gamon de traduka beletro en Esperanto por konstati kiom sukcesis tradukado de kulturaj specifaĵoj, konsidere ke en Esperanto mankas sociaj kaj regionaj dialektoj, pluraj paroltavoloj krom distingoj inter formalaj kaj neformalaj esprimoj, decaj kaj maldecaj esprimoj. Pri la originala literaturo, oni konsideru progreson laŭ kaj enhavo kaj formo, kiuj implicas distingendajn problemojn.

Aliaj plendoj troveblas, ekz. samtempa, pri originala poezio: The Secret Malady of Esperanto Poetry [La sekreta malsano de Esperanta poezio] (1973) de Julius Balbin. Nogueira mem ne kontentis pri la reganta konservativa postularo de poezia formo. Li mem faris eksperimenton je avangarda poezio, en poemaro Vivo kaj Vorto, kie li pli sukcese propagandas siajn principojn ol poezie sukcesas, kaj ne sekvis postaj provoj. (Karl Schulze (1974) taŭge taksas lian malsukceson.) Lukács mem malaprobis modernisman/avangardan beletron: jen alia rakonto. Mi ne estas ĝisdata rilate al Esperanta kaj beletro kaj literaturkritiko. Supozeble oni povus testi la teoriajn perspektivojn de Lukács kaj aliaj en konekso kun taksado de Esperanta beletro.

Giuseppe Lipparini, tempomaŝino, sciencfikcio

Mi trovis nenion pri itala verkisto Giuseppe Lipparini (1877–1951) interrete anglalingve. Mi eltrovis lian nomon pere de artikolo en la franca:

Archive N° 7 “Le Maitre du Temps” ou comment filmer l’histoire!

Interesas min lia rakonto "La Mastro de la Tempo", rilate al esploro de la historio de fikcio de tempvojaĝado.

Mi trovis unu referencon al Lipparini en Esperanto:

"KIEL ONI IĜAS INTELEKTULO:
Manlibro por uzo de la hodiaŭaj gejunuloj, precipe de tiuj, kiujn panjo Naturo ne dotis per talento"
de Luciano Bianciardi, el la itala tradukis Carlo Minnaja

"En la dua elementlerneja klaso normala knabo kapablas jam skribi kiel bitniko, kaj volonte daŭrigus laŭ tiu vojo, sed la instruistino, kun granda pacienco kaj granda peno, kapablis poste lin korekti, la profesoroj faris la ceteron kaj nun, dudekjara, nia ulo verkas precize kiel Giuseppe Lipparini."

Mi ne konas la reputacion de Lipparini en itala literaturo.

Mi ĵus kreis 3 anglalingvajn retpaĝojn pri pioniroj de sciencfikcio, kun konekso al tempovojaĝado:

Edward Page Mitchell (1852-1927), Science Fiction Pioneer: Time Travel, Hegel, and More

Eugène Mouton: 19th Century Science Fiction Pioneer

Enrique Gaspar y Rimbau: El anacronópete — The First Time Machine

En ĉi-lasta estas kelkaj retligoj ĉi-teme en Esperanto:

En Esperanto: Rilate al la Unua Tempomaŝino

Bizarro Lit / Strangega Literaturo

" . . a chance meeting on a dissecting-table of a sewing-machine and an umbrella!"

— Lautréamont

Here is a literary genre I did not know existed, Bizarro Lit, as reported by Cracked.com. (I presume this web site has its origins in Cracked Magazine, a lesser-known competitor to Mad Magazine in my childhood.) Here we see perverse hybrids of other pulp genres.

This itself is hardly surprising. I cannot fix offhand when explicitly combinatorial or self-conscious genre-bending came into existence, but one can trace this tendency as least as far back as the last third of the 19th century. Consider various movements and genres over the past century and more— 'pataphysics, surrealism, Oulipo, alternate history,  steampunk . . . All are outgrowths of certain time periods and social circumstances. Individual authors such as Hermann Hesse and Jorges Luis Borges also come to mind. I think also of Richard Brautigan's genre experiments in the 1970s.

Yet, it seems to me that, for those not entirely immersed in popular culture and its attendant historical amnesia, we live in a markedly retrospective time, returning to and reexamining the past, especially of the 20th and late 19th centuries. We live in a combinatorially self-conscious period. I suppose this is usually termed postmodernism. But whatever you call it, there is a looking backward and a self-conscious comparison with the different presuppositions and norms of the present. I'm guessing this is where steampunk came from. I'm also guessing that the appearance of Esperanto and Volapük in historical and alternate history novels at this time is no accident; this also reflects our self-conscious exploration of the social/cultural past. (I know an English professor and Esperantist who agrees with me on this.)

What we cannot know, if there is to be any future at all, what to look forward to that is qualitatively new. But then, we're in a situation at least partly described by Hegel:

". . . the Owl of Minerva takes flight only as the dusk begins to fall."

Postaŭrore / aŭfhebi

Postaŭrore

de Balázs Wacha

Frumatena penso
Mi volus kompromisojn.
Sed tio misodoras....
Konservi kaj riĉigi.
aŭfhebi mi eĉ volas,
sed devas dupoluse
la grupoj sin aranĝi.
Nur akre sindistinge
ni povas iom ŝanĝi.

Glosoj:

aŭfhebi: neniigante konservi, ŝanĝi, levi je nova ŝtupo

konservi: ne ŝanĝi, restigi, sen ŝanĝo

Ĉi tiu poemo aperis je 18 Jan 2008 ĉe yahoo-grupo per-esperanto-literaturo. Mi respondis:

Interesa poemo via. Pli filozofia ol kutime? Ankaŭ notinda: vorto "aŭfhebi". Pri tiu termino, eble interesos vin la jena:

"Terminologiaj Observoj" [ĉerpoj pri Hegel, Filozofiaj & Terminologiaj Principoj] de Yamasaki Seikô.