William Auld: Omaĝoj

Mi enretigis la enhavtabelon de Omaĝoj de William Auld: Poemtradukoj plejparte el la angla. Chapecó, Brazil: Fonto, 1987. 152 p. (Fonto-Serio; n-ro 16) Oni trovos tie ligojn al poemoj miareteje kaj aliloke. Jen la poemoj en mia retejo ĝis nun:

• William Shakespeare: Blovadu, vintra vento
• William Blake: Jerusalemo
• Percy B. Shelley: Kanto por la angloj
• Percy B. Shelley: Al —
• C. Day Lewis: La duobla vizio
• Edwin Morgan: La unuaj homoj sur Merkuro

Mi trafoliumis la poemaron kaj hazarde legis pluajn tradukojn. Mi plej ofte ne konas la originalojn, sed mi taksas la tradukojn tre agrablaj. Mi konfesas, ke mi eltrovas pluon el angla literaturo pere de Esperanto, ekz. Edwin Morgan, kiu uzas sciencfikciajn konceptojn en kelkaj poemoj. Mi iomete konis C, Day Lewis (= Cecil Day-Lewis) en alia kunteksto. Mi ne sciis, ke li verkis poemojn. "La duobla vizio" estas pensiga; unuarigarde mi ligas ĝian koncepton kun la plurdimensia vizio de William Blake.

William Auld's Esperanto textbooks

Thanks to the Internet, today's learners of Esperanto have options far beyond mine when I was teaching myself Esperanto in the ancient days of print culture a half century ago. I have not checked them out, but the place to go, I believe, is lernu.net. In the ancient times I mentioned, one could order textbooks of various vintage from an Esperanto book service or borrow some from the public library, some of which reached back to the beginning of the 20th century. I tried them all, and none were too inspiring.

However, William Auld tried a fresh approach, capitalizing on Esperanto's agglutinative character and acclimating the student to it, which is important in streamlining the future Esperantist's grammatical style instead of clumsily reproducing one's English manner of expression in Esperanto. I really liked this little textbook, but I loaned it to someone in 1976 and never saw it again. It is long out of print. I've been requesting online that someone scan it. Thanks to Enrique Ellemberg, here it is!

Esperanto, A New Approach by William Auld (2nd ed.: Bruselo: Heroldo de Esperanto, 1969).

I seem to remember owning a copy with a plain blue cover, but I will never know.  In any case, I got two bonuses from this textbook:

Soneto 18 de William Shakespeare, Esperantigis Reto Rossetti

Night of Summer (Somernokto) by Kálmán Kalocsay, translated from Esperanto by William Auld, with the Esperanto original 

Auld created another introductory learning course, in a format called a Scriptographic booklet (which existed for entirely different topics):

A First Course in Esperanto (Greenfield, MA: Channing L. Bete Co., 1972)

Then there is Auld's successor to Esperanto, A New Approach, an intermediate reader with exercises:

Paŝoj al Plena Posedo (Bruselo: Heroldo de Esperanto, 1968)

This book underwent revision with later editions; I don't know offhand which is the online text linked above.

Enrique has provided a spectrum of learning and reading materials on his web site:

Esperanto Fremont

As You Like It in Esperanto: Washington, DC, 1910

2010 was the 100th anniversary of the 6th Universal Congress of Esperanto in Washington, DC, which Zamenhof himself attended. It was reported in the daily press of all of the major Washington newspapers. I researched this and related matters extensively and reported on it during the centennial year, in an interview on National Public Radio, a talk with slide show at the annual national congress of Esperanto USA in the Washington area, and in a similar talk as a part of a symposium at the UN on Zamenhof's birthday, at which Esperanto-speaker George Soros made a surprise appearance.

Some of my documentation can be found in a special section of my web site:

Esperanto, Vaŝingtono, & la Mondo / Esperanto, Washington, & the World — Jubileo / Centennial — 2010

The Esperanto press of course reported on the congress as well.  Here is my outline of the contents, with links to some specific items, of:

Amerika Esperantisto, vol. 8, no. 3, Oct. 1910

Note that Shakespeare's play As You Like It -- Kiel Plaĉas al Vi -- was performed in Esperanto translation by non-Esperantist actors on Tuesday, August 16, the third day of the conference.

A series of Shakespeare's plays was promised for the 1907 Universal Congress in Cambridge, UK:

Shakespeare in Esperanto, The New York Times, April 10, 1907

The Folger Shakespeare Library in Washington DC posted an article from its web site on Facebook on May 11:

As You Like It in Esperanto: Washington, DC, 1910, by Sarah Hovde, November 16, 2015

As they say, it's a small world, also because I live in the same neighborhood as the Folger Shakespeare Library, and my late beloved Evelyn, the 12th anniversary of whose death is today, was a Shakespeare buff and a volunteer there.

The library's catalog entry lists the date of the play's performance by the Hickamen Players as August 15, I will have to check other sources to confirm whether it was the 15th or 16th. Hovde extensively documents the performance, with links to reports in the American press. Bravo!

According to her report, this was the Hickman Players' first (and last) play performed in Esperanto, the first Esperanto play performed in the USA, and the first Esperanto translation of As You Like It.

The translation can be accessed and downloaded from Google Books:

Kiel plaĉas al vi: komedio en kvin aktoj de William Shakespeare; tradukis Dro. Ivy Kellerman [Reed]; speciale tradukita por, kaj ludita ce La Sesa Internacia Kongreso de Esperanto. Washington, D.C., USONO: La Sesa Internacia Kongreso de Esperanto, 1910.

Some time ago I was asked by Humphrey Tonkin to research what other documentation I could dig up on this. Maybe someday...

William Auld: "En Barko Senpilota" (5)

William Auld, En Barko Senpilota: Plena Originala Poemaro, redaktis Aldo de’ Giorgi. Pizo: Edistudio, 1987. 874 p.

Pensoj de danka leganto de Rejna de Jong

La Infana Raso ravis Rejnan kaj instigis ŝian propran poezian verkadon. Poste ŝi legis la poemojn de Auld en Kvaropo kaj Unufingraj Melodioj kaj Humoroj. Rejna citas el kelkaj poemoj kaj mencias favoratajn. Ŝi ĝuis ankaŭ la volumon Rimleteroj.

Laŭdataj ankaŭ estas la tradukoj fare de Auld, precipe "La urbo de terura nokto" de James Thomson. Ankaŭ elstara estas la traduko de Aniaro de Harry Martinson. Admirinda estas la inventemo de Auld en tradukado de Shakespeare. Aliaj tradukoj laŭdataj estas La Robajoj de Omar Kajam, Don Juan, Kanto Unua de Byron, Fenikso tro ofta de Christopher Fry, kaj kontribuoj al la Angla kaj Skota Antologioj. Rejna ŝatas ankaŭ la esearojn de Auld.

Nacilingvaj literaturaj influoj sur la poemoj de William Auld de Marjorie Boulton

Boulton citas tiom multajn influojn, ke oni apenaŭ povas teni ĉiujn. En la anglalingva literaturo, la influaro estas precipe angla-skota-usona. Estas influoj de la latina kaj franca, sed kiel distingi la senperajn disde la nerektaj influoj? Pere de tradukoj, eblas aliaj lingvoj. Auld ŝatis Kafavis, Holub, Mayakovskij, japanajn versformojn.

Esperantistaj poetoj Reto Rossetti, Eŭgeno Miĥalski, kaj Kalocsay influis lian poezion; oni povas trovi eĥon de Baghy.

En la angla lingvo, Auld engaĝis Shakespeare, James Thomson (La urbo de terura nokto), Ezra Pound, Byron, Emily Dickinson, kaj multajn aliajn. Auld tradukis el skota kaj anglsakaj literaturoj, el Shakespeare, Thomas Gray, Pope, kaj Byron. . . . nu la listigo estas tro longa ripeti.

Boulton trovas rektajn influojn al specifaj originalaj poemoj de Auld. Ŝi trovas James Thomson en "Al Homo Sapiens", "Kondamnita", eble "Septembra Mateno". Ŝi perceptas Gray ĉe "Elegio en Malnova Tombejo" kaj "La Urbo de Mia Animo". En El Unu Verda Vivo Boulton trovas Byron, Auden, kaj aliajn. Eblaj influoj diversloke estas Pope, Dryden, Roy Campbell, Louis Macneice, Milton, John Skelton, Wilfrid Owen, Swinburne, Browning, Hardy, Browning, Cecil Day Lewis, Philip Larkin, Vernon Skannell . . . . Boulton eĉ suspektas Heine. Sed mi jam malatentas la liston de nomojn kaj eblajn rilatojn.

Boulton tre ŝatas Kvazaŭ Birdoj Konstruas, la sola verko de Auld kiun mi taksas senmerita, kaj trovas ĝin imitaĵo de Fenikso Tro Ofta de Christopher Fry. Mi malŝparis tempon legante tutan paĝon pri komparo.

Boulton longe meditas pri la influoj (pozitivaj aŭ negativaj?) de Pound kaj Eliot. Resumi la plurpaĝan diskuton estus je mi tro laciga. Laŭ ideologia enhavo Auld plejparte plaĉas al Boulton, Pound kaj Eliot ne. La Infana Raso taŭgas por komparoj.

Resume, Auld montras kaj majstras variecon de stilaj rimedoj, loze analoge al lia ensorbo de diversaj influoj.

Poems in translation: William Shakespeare, Kálmán Kalocsay / Reto Rossetti, William Auld, A. Z. Foreman

Sometime circa 1970 I went through the textbook Esperanto: A New Approach (2nd ed.; Bruselo: Heroldo de Esperanto, 1969) by the renowned Esperantist poet William Auld. (I was later to take a course from him in Barrie, Ontario in the summer of 1975.) I think I loaned the book out to someone in 1976 and it was never returned. What a shame, because I think it was a good textbook. What I do remember is two translations, which were presented as challenges to the reader. I don't think I could equal either translation presented.

One is an Esperanto translation of Shakespeare's famed Sonnet 18 done by Reto Rossetti: Soneto 18. Rossetti is a master. The translation is beautiful. At the time I preferred it to the original, perhaps because the language seemed more natural to me than Shakespearean English. But this was never my favorite love poem anyway. No matter, such judgments are subjective. If you can read the Esperanto translation, enjoy. Oddly, I still know by heart a sizable chunk of this translation after some four decades.

The other translation is an English rendition of an Esperanto original, Somernokto by Kálmán Kalocsay, rendered by William Auld himself: Night of Summer. It is an excellent translation, and you can get a glimpse of the kind of lyrical poetry that was characteristic in the Esperanto world in this time period, which was in reality a highly unromantic, gloomy political period. Kalocsay almost single-handedly developed Esperanto's poetics between the world wars.

A.Z. Foreman, who translates to and from more languages than I can keep track of, has also translated poems from Esperanto, and from Kalocsay in particular. You can read his translation of this poem, Summer Night, and on the same web page you can read the Esperanto original and hear Foreman reciting the Esperanto original. You can also compare this translation with an earlier translation by Foreman on the Noxalio blog.

Julio Baghy: Sonĝe sub Pomarbo (3)

Julio Baghy, Sonĝe sub Pomarbo: Triakta Lirika Komedio en Ses Fantaziaj Bildoj. La Laguna: J. Régulo [Stafeto], 1958. 221 p.

En la Unua Bildo de la Dua Akto, Adamo kaj Eva, kaptita en la Esto, nur povas spekti. Ili spektas maljunajn Avon kaj Avinon kvelerantajn. Envenas la iam bela nun groteska Kazimiro. Kazimiro estas ĉarma blufulo kaj sukcesas gajni la subtenon de la geavoj por sia edziĝpropono.

La sceno de la Dua Bildo estas la fora futuro, kun avangarda (sciencfikcia) teknologio kaj mondo da senemociaj teknokratoj kies vivodaŭro eestas centoj da jaroj. Adamo kaj Evo ne aprobas. Adamo diras (p. 156):

En teknokrato Homo mem pereas.
Inventis li maŝinon por diiĝi,
orgojle blufi kaj feliĉi
kaj jen maŝino lin mem maŝinigis,
murdinte sentojn lin al koto ligis.

Nu, komparu ĉi tiun perspektivon al tio de Sándor Szathmári. Oni legu Szathmári-on mem por komparo:

“Julio Baghy” de Sándor Szathmári

Per aparatoj la teknokratoj kapablas aliigi la orbiton de la tero, aŭskulti la “muzikon“ de la kosmo; per teroskopo rigardi la tutan Teron, per astroskopo spekti forajn planedojn kaj vidi ties vivaĵojn, kaj eĉ krei subhomajn estaĵojn–homonkulojn–por esplorado. Per tempotelegrafo oni povas spekti la pasintecon de homaro. Unue, oni spektas manifestacio de laboristoj en la 19a jarcento. La laboristoj estas masakrataj. La teknokratoj ne komprenemas la perforton, ĉar ili solvis la problemon alimaniere, per dissolvon kaj malaperigon de la korpoj per ia ilo (167). Adamo kaj Eva tenas alian perspektivon. Eva admiras la celon de la laboristoj. Jen Adamo (166):

Mesioj venis kaj mesioj iris,
mesaĝis pri Promeso kaj – martiris.
La postlasita vero pri Fiktivo
dekmilojn martirigis en la vivo,
centmilojn pelis al batal’ socia,
milmilojn ĉenis al revad’ pasia
ĝis fine realiĝis la Promeso
por nutri – parazitojn de l’Progreso
kaj . . . jen dekmiloj iluzion perdis,
centmiloj vanon por la lukto spertis,
milmiloj pentis pri la rev’ pasia,
espero velkis sub kalkan’ socia,
la Vivo saman melodion gurdis,
sub novaj signoj oni morits, murdis
kaj dum popolo ĝemis kaj sopiris,
Mesioj venis, iris kaj martiris.

Ĉu eble Baghy pripensis ankaŭ aktualan Hungarion?

Nu, la teknokrata solvo senigis la Teron de bezonataj laboristoj, do klopodi venkadon de foraj astroj necesis.

Por amuzo la teknokratoj montras antikvan filmon de dramo Romeo kaj Julia de Shakespeare (laŭ traduko de Reto Rossetti). Skandale al Adamo kaj Eva, la teknokratoj mokas la dramon, ne komprenas. Adamo kaj Eva identigas sin kun la geamantoj, defendas Shakespeare-on, sed ne povas interveni.

Humphrey Tonkin on Esperanto & literary translation / pri literatura tradukado

Kvankam Humphrey Tonkin estas bone konata ĉe mi, kiel en la tuta Esperantujo, la amplekso de lia verkaro evidente ne estas universale konata. Ekzemple, ĉi tiun rimarkindan eseon mi ĵus eltrovis:

The Semantics of Invention: Translation into Esperanto
Humphrey Tonkin
University Professors Program of Boston University
Literary Translation Seminar
February 22, 2008

Eĉ la pli flankaj informoj de ĉi tiu eseo estas notindaj. Ekz. mi lernis ion novan pri la iama maldekstra esperantisto kaj sindikatmovadano Mark Starr, kiu transdonis al Humphrey tradukon de Winnie-the-Pooh (Winnie-la-Pu) fare de Ivy Kellerman Reed.

Pro la nekontentiga kvalito, Humphrey retradukis ĝin cele al sukcesa eldonigo de eminenta eldonisto. Li priskribas la procezon kaj problemaron de tradukado kaj studadon de diversaj tradukoj (inkluzive la latinan, kiun mi memoras, ĉar latinista amiko mia konis ĝin).

Humphrey citas Umberto Eco, sed eĉ pli interese, li referencas la lingvajn konceptojn de Walter Benjamin (amiko de Theodor W. Adono kaj iama kunlaboranto kun la Frankfurta Skolo de kritika teorio).

Humphrey resumas la tradukan programon de Zamenhof kaj pritraktas la specialajn problemojn de Shakespeare, kaj ankaŭ la statuson de Shakespeare en diversaj lingvokomunumoj, kiel universalan aŭtoron. Zamenhof tradukis Hamleton ne el la originala sed el traduko, en la plej frua periodo kiam Esperanto estis novbakita. Humphrey konsideras la problemojn de semantiko en tiu stato, kaj ĝenerale en multlingva kunteksto. Zamenhof bazis sian traduklaboron sur komuna eŭroplingva semantiko, tiel sur artefarita pasinteco, kaj stile modelis germane, ne latinide. (Humphrey atentigas, ke aliaj prozodiaj modeloj estis enkondukitaj laŭ pola, itala, ĉina, japana modeloj, ekz.)

Plu diskutataj estas leksikaj kaj sintaksaj rimedoj en Esperanto. Ĉiuj povas vidi en Esperanto laŭplaĉe diversajn lingvajn tipojn. Sekvaj eksperimentoj kaj evoluaĵoj fare de sekvaj esperantistaj verkistoj estas menciitaj.

Esperanto estas unika; la malgranda kvanto de denaskaj parolantoj malmulte influas la ĝeneralan lingvouzon. Unulingva kaj purisma lingvistika perspektivo de lingvoj ne taŭgas ĉi-rilate.

Humphrey konsideras celojn de tradukoj. Shakespeare denove servas kiel ekzemplo. Humphrey komparas la tradukojn de Zamenhof kaj de L. N. M. Newell. Humphrey taksas la tradukon de Newell, kiu celis tekstan fidelecon, malpli sukcesa ol Zamenhof laŭ drameca vidpunkto. Li rakontas propran problemaron en sia tradukado de Henry V de Shakespeare. (Li tradukis ankaŭ A Winter's Tale.) Humphrey montras la problemaron per traduko de ĉerpaĵo el Moll Flanders de Daniel Defoe.

Tradukado el Esperanto ankaŭ alportas malfacilaĵojn, en poezio eĉ eble nesolveblajn. Humphrey tradukis anglalingven la du memuarojn de Tivadar Soros (Teodoro Ŝvarc).

Fine, Humphrey detaligas siajn rimedojn por traduko de Winnie-la-Pu.

Wittgenstein, Irigaray, & Esperanto

Joyce Davidson and Mick Smith, "Wittgenstein and Irigaray: Gender and Philosophy in a Language (Game) of Difference," Hypatia, Vol. 14, No. 2 (Spring, 1999), pp. 72-96.

This is yet another obnoxious example of the self-indulgent obscurantist drivel engendered by "feminist philosophy". The ultimate pretext for running through Wittgenstein's notions of language games and forms of life is to marshal abstract ammunition in yet another pointless salvo against the bogey-man of "essentialism" and to promote an undefined — and unaccountable — plurality. Wittgenstein's philosophy is more than conducive to irrationalism, and so it is natural that obscurantists fuse misguided philosophical fads in order to find new ways to say nothing.

With regards to Esperanto, the authors might have taken the trouble to check their facts about Esperanto's alleged coldness and relation to forms of life, which, on its worst days, could not be colder or deader than this sort of academic exercise. Of course, Esperanto would not come out unscathed, but not for the reasons Wittgenstein subjectively posits. Esperanto naively encodes the semantics of the languages from which it has been derived, and so, in the hot and sweaty manner in which one struggles with natural languages, ideology critique and thought reform have to be carried out in Esperanto in the same manner as in natural languages, and with the same accountability with respect to realities and not just to arbitrary constructs. What does it mean to read people on their own terms? It's just huffing and bluffing, a pose without a position.

But anyway, here's the passage in which Esperanto is mentioned:

Languages evolve constantly, and different language-games can and do develop in conjunction with different forms of life. We can, despite Cameron's objections, also envisage attempts to create wholesale new languages—for example, Esperanto— though the failure of these to gain widespread acceptance may well be because of their lack of intimate associations with particular forms of life. (In Culture and Value [1980, 84], Wittgenstein berates Esperanto for its coldness.) We can alter, or even invent language, and this is especially apparent where language is used poetically (as Irigaray can be seen to do). Despite his objections to Esperanto, Wittgenstein recognizes that linguistic invention can be liberating. Thus, in speaking of Shakespeare, Wittgenstein states, "I do not believe that Shakespeare can be set alongside any other poet. Was he perhaps a creator of language rather than a poet?" (1980a, 49). And perhaps without diminishing Shakespeare's stature or overemphasizing Irigaray's originality, one might transpose Wittgenstein's comments on Shakespeare: "It may be that the essential thing with Shakespeare is his ease and his authority and that you just have to accept him as he is if you are going to be able to admire him properly, in the way you accept nature, a piece of scenery for example, just as it is. If I am right about this, that would mean that the style of his whole work, I mean all of his works taken together, is the essential thing and what provides his justification. My failure to understand him could then be explained by my inability to read him easily?" (Wittgenstein 1980a, 49). One could also say that the style of Irigaray's works taken together might provide a justification for reading her, so far as is possible, within her own terms. (p. 88)

Solresol vivas!

Dankon al Paul Collins, la muzika lingvo Solresol kreita de Jean François Sudre ne estas forgesita. Spektu & aŭskultu la videaĵojn ĉe YouTube:

Solresol (YouTube playlist)

Oni trovos prelegeton de Paul Collins, ludon de Romeo & Juliet de Shakespeare en Solresol, kanzonon Solresol de grupo Melomane en formala kaj en-koncertaj versioj.




Notu:

Collins, Paul. Banvard's Folly: Tales of Renowned Obscurity, Famous Anonymity, and Rotten Luck. New York: Picador USA, 2001. x, 286 pp. Publisher description.

Enestas ĉapitroj pri Solresol kaj pri la falsisto George Psalmanazar, kiu inventis propran pseŭdo-formosan lingvon.

Kuriozaĵojn frandas la Athanasius Kircher Society, kiu ankaŭ aperas ĉe YouTube. Notu la ĉi-rilatajn retejojn:

Atlas Obscura | Curious and Wondrous Travel Destinations

Wunderkammern

Weekend Stubble

Athanasius Kircher (1602–1680) estis plurfaka klerulo, ankaŭ pioniro de artefaritaj lingvoj.