Frigyes Karinthy & Imre Madách (2)

I have the relevant Hungarian links mostly figured out.

Tragédia-átfordítások Karinthy Frigyes írásaiban (Szeged–Budapest, 2011) is a compilation of all the writings of Karinthy concerning Madách.

"Tizenhatodik Szín" & "Az emberke tragédiája" are separate works in the the collection Így írtok ti (válogatás) [The way you write: selections]

Így írtok ti (1912) is the original publication of this work.

Concerning the relation between Így írtok ti (válogatás) and Így írtok ti (1912), it appears that editions subsequent to 1912 were either selections or amplifications. For example, there is a 2-volume 1979 edition comprising 1330 pages.

Madách was very important to Karinthy, as both would be to other Hungarian writers. Unfortunately, as far as I can determine, nothing by Karinthy on Madách has been translated into English or Esperanto.

*   *   *   *

Tragédia-átfordítások Karinthy Frigyes írásaiban (Szeged–Budapest, 2011) estas kompilaĵo da ĉiuj verkoj de Karinthy pri Madách.

Do "Tizenhatodik Szín" kaj "Az emberke tragédiája" estas apartaj verketoj en la kolekto Így írtok ti (válogatás).

Így írtok ti (1912) estas la originala libro sub la koncerna titolo.

Do kia estas la rilato inter Így írtok ti (válogatás) kaj Így írtok ti (1912)? Ŝajnas, ke eldonoj post la unua konsistas el elektitaĵoj aŭ ampleksigoj. Ekz. la 2-voluma eldono de 1979 ampleksas 1330 paĝojn.

Bedaŭrinde nenio el Karinthy pri Madách estas tradukita en la anglan aŭ en Esperanton. Nuntempe mi enretigas kelkajn aliajn verkojn el malnovaj anglalingvaj publikaĵoj el sovetia Hungario: libro Grave and Gay kaj numero de New Hungarian Quarterly.

Revuo 'Kontakto': nova numero pri literaturo

Literaturo - La temo de la ĉefartikoloj en Kontakto 2016:1

El la tiea afiŝo:

La ideo fari el Literaturo la temon de la ĉefartikoloj en la nuna eldono venis per la artikolo ― unua kontribuaĵo al la revuo ― de Marc Gallargo el Francio, pri la pasintjara Nobelpremiito pri literaturo, Svetlana Aleksieviĉ. La ĉefartikoloj pritraktas ankaŭ aliajn verkistojn, sed koincide ― nur hungarojn. Krom la “Vojaĝo al Hungara Literaturo” de la usonano Ralph Dumain, venis kontribuo de Sarolta Bagó, hungarino, pri alia hungara verkisto. Aldonu al tio la konstantan rubrikon de la hungaro István Ertl. Certe la hungara literaturo meritas atenton.

Frigyes Karinthy & Imre Madách (1)

I will write a version of this post in Esperanto, but as I am attempting to promote Karinthy in both English and Esperanto, I will begin with English. Actually, my last post was in Esperanto; this one specifically addresses the linkage between Karinthy and Madách, the latter's work concerned being The Tragedy of Man. It is not by chance that writers inspired by Karinthy were inspired also by Madách: examples are the Hungarian Esperantist writer Sándor Szathmári and the Hungarian-Canadian writer Robert Zend, both of whom referred to Karinthy as their "spiritual father."

Karinthy himself was invested in Madách, but the relevant works have not been translated into English or Esperanto. Hence I must cite the original Hungarian sources, and perhaps someone will take an interest in translating the relevant texts. I cannot read Hungarian, so I cannot address the content directly.

First, there is Karinthy's rewriting of the Tragedy. Here is a bibliographic reference:

Azemberke tragédiája Madách Imrike után Istenkéről, Ádámkáról és Luci Ferkóról. A versikéket írta Karinthy Frigyes. [Acsonkán fennmaradt kézirat kiegészítő részeit írta Karinthy Ferenc] Budapest: Új Idők, 1946. 42 pp.

The actual text can be found here: AZ EMBERKE TRAGÉDIÁJA ....

... and is embedded here:

MADÁCH IMRE

• TIZENHATODIK SZÍN
• AZ EMBERKE TRAGÉDIÁJA

       ... in Így írtok ti (válogatás) [The way you write: selections].

The poem was recently illustrated by a Hungarian cartoonist, still in Hungarian but with a brief English introduction:

Karinthy Frigyes: The Tragedy of Little Man (Comic) by Antonia Nyilasi

This comedy, The tragedy of little man was written by Karinthy Frigyes following Madách Imre's dramatic poem The tradegy of the Man. Story about God and creation of the world, Adam and Eve, and the falling angel Lucifer. Lucifer guides Adam and Eve through the ages from the ancient age through today and the future while looking for the sense of Life.

Frigyes's son Ferenc, also an important writer, filled in the gaps in Frigyes's manuscript.

Karinthy wrote about Madách on several occasions. So far I have found these also; there may be more:

This one is from Nyugat (1923): Karinthy Frigyes: Madách. I.

I found three references in ....

Szavak pergőtüzében válogatta és a szöveget gondozta UNGVÁRI TAMÁS...

... specifically:

• A HAJÓTÖRÖTT ÉLET RONCSAI KÖZT (1933)
• SIKER ÉS ÉRVÉNYESÜLÉS (1934)
• MIT TEGYEN AZ ÍRÓ A HÁBORÚVAL SZEMBEN? (1935)

And finally, there is:

Tragédia-átfordítások Karinthy Frigyes írásaiban (Szeged–Budapest, 2011)

"Karinthy gyermekkorától rajongója volt Madách művének, ezért válhatott belőle »[...] talán minden idők legmélyebb Madách-értője«. Tizenhárom esztendősen írta naplójába a következő feljegyzést: »Madáchot isteni ihlet szállta meg, [...] hogy olyan igazán, olyan hatalmasan tud beszélni.«"

I hope that one day we can see an account (with translations) of the Karinthy-Madách connection in English and Esperanto.

Revivu Karinthy!

Dum la pasinta jaro mi esploras hungaran literaturon (malmulte konatan en Usono kaj eble tra la tuta anglofona mondo) pere de Esperanto kaj la angla lingvo. Mi resumas miajn esplorojn en artikolo "Vojaĝo al hungara literaturo, tereno nekonata" aperonta en literaturtema numero de revuo Kontakto.

Tie mi menciis, ke por mi, ŝlosila hungara verkisto estas Frigyes Karinthy (1887‑1938), kiu ankaŭ estis esperantisto! Ne estas hazardo, ke kaj amiko de Karinthy hungara esperantista verkisto Sándor Szathmári kaj hungara-kanada verkisto Robert Zend inspiriĝis kaj de Imre Madách kaj de Karinthy. Karinthy ankaŭ meritas pli da videbleco en la anglaparolanta mondo ne nur pro siaj satiraj kaj filozofiemaj verkoj sed ankaŭ speciale pro siaj malutopiaj verkoj Vojaĝo al Faremido kaj Capillaria (kiuj ricevis Esperantajn kaj anglalingvajn tradukojn) kaj pro sia utiligo de sciencfikciaj ideoj. Estus bone re-reliefigi atenton al Karinthy en Esperantujo sed eble pli bone revivigi la ŝajne forgesitan Karinthy en anglalingvujo.

Ĉiacele mi kompilis gvidilojn al literaturo de kaj pri Karinthy en Esperanto kaj en la angla:

Frigyes (Frederiko) Karinthy (1887-1938) en Esperanto

Frigyes & Ferenc Karinthy in English

Mi havas pluajn tekstojn en Esperanto kaj en la angla kiujn mi enretigos.

La plejmultaj anglalingvaj tradukoj el hungara literaturo kiujn mi legas, devenas de la hungaria eldonejo Corvina dum la sovetia epoko kaj ne estis/-as ĝenerale haveblaj en usonaj librovendejoj kaj ne nepre en bibliotekoj. Krom kelkaj verkoj troveble interrete, kaj krom la malutopiaj romanoj kaj la memuaro Vojaĝo ĉirkaŭ mia kranio, estas malnova anglalingva antologio el la verkaro de Karinthy: Grave and Gay (= Serioze & leĝere, 1973).

Krom tio, el revuo The New Hungarian Quarterly, vol. III, n-ro 6, aprilo-junio 1962, mi skanis elektitaĵaron el la verkaro de Karinthy, kaj la plej ampleksan resuman eseon pri Karinthy en la angla trovitan de mi:

"Frigyes Karinthy, Humorist and Thinker" by Miklós Vajda [= ...humuristo & pensisto]

Rimarku, ke pasis pluraj jardekoj post tiuj eldonoj. Nu, ni ne lasu Karinthy forgesita en ajna lingvo!

History of the Literary Cultures of East-Central Europe

Cornis-Pope, Marcel; Neubauer, John; eds. History of the Literary Cultures of East-Central Europe: Junctures and Disjunctures in the 19th and 20th Centuries. 4 volumes. Amsterdam; Philadelphia: J. Benjamins, 2004-2010.

Esperanto is mentioned in vols. 1-3. Vol. 4 mentions Sándor Szathmári.

Vol. 1 (2004): In the article "National operas in East-Central Europe" by John Neubauer (pp. 514 -523), there is a mention of an Esperanto translation (p. 515):

As a touching gesture of compensation, an enterprising Pole published in Paris an Esperanto translation of Włodzimierz Wolski’s libretto for Stanisław Moniuszko’s opera Halka.

Bibliographic reference (p. 620):

Wolski, Włodzimierz. Halka. Esperanto trans. Antoni Grabowski. Paris: Hachette, 1912.

Vol. 2 (2006): In the article "Ashkenaz or the Jewish Cultural Presence in East-Central Europe" by Seth L. Wolitz (pp. 314-331), on the Ashkenazi linguistic panorama (p. 328):

"It was not by accident that an Ashkenazic Jew, Ludwik Lazar Zamenhof, born in Bialystok and at first a Yiddishist, invented Esperanto (hope), a synthetic language designed to serve as an international expression of peace and thus to escape the nationalist baggage weighing any national tongue. Language was thus problematized by Jews around 1900, and the chosen medium indicated an ideological, political, and cultural commitment ranging from nationalist/religious/socialist confrontations around Hebrew and Yiddish, to an accommodationist use of the dominant language of the State, and further to the invention of a new tongue with an implied federalist agenda."

In another article: "Monuments and the Literary Culture of Riga" by Irina Novikova (pp. 40-56), on Russian poet Vsevolod Cheshikhin (pp. 44-45):

"His interest in creating a universal language similar to Esperanto reflected his faith in the internationalism of poetic culture."

From Wikipedia: Pan-Slavic language:

"Neposlava (Непослава) was created by Vsevolod Evgrafovich Cheshikhin (Всеволод Евграфович Чешихин) in 1915 in Nizhny Novgorod, Russia. In 1913 he created a system to construct zonal languages based on Esperanto affixes which are used with national roots and called it Nepo. Then in 1915 he created a nepo-language based on the Slavic lexicon - Neposlava ("Slavic Nepo"). He also used this system to construct other "new Esperantoes" based on Latin-Romance and Germanic languages."

Vol 3: The Making and Remaking of Literary Institutions (2007): From the "General Introduction" by John Neubauer (with Inna Peleva on Bulgaria and Mihály Szegedy-Maszák on Kölcsey and Széchenyi) (pp. 1-38), on competing Hebrew and Yiddish revivals (p. 13):

"The rivalry was unique even on a purely linguistic level, for unlike Croatian and Serbian or Czech and Slovak, Hebrew and Yiddish represented two radically different languages and cultures, both of which lived embedded in other linguistic environments (Russian, Polish etc.) that had reached already more advanced stages in their own awakening. Esperanto was invented by an Ashkenazi Jew, Ludwik Lazarus Zamenhof, as an attempt to overcome this Babel."

Vol. 4: Types and Stereotypes (2010): Introduction to section on women authors (pp. 221-227) in a discussion of dystopias mentions Sándor Szathmári (p. 226):

The most famous East-Central European dystopia R.U.R. (see Veronika Ambros's article in this volume), in which the robots kill off all but one of their makers on a remote island. Since they arenot programmed to generate successors, the robots also seem doomed to extinction, but a love affair between a male and a female robot offers some hope for species survival. The ending resembles that of Imre Madách's Az ember tragédiája (Tragedy of Man; 1862), where Adam, having surveyed the history and the projected future of mankind, wants to commit suicide and thus terminate mankind but is prevented from it by Eve's announcement that she is pregnant. Such pessimistic projections of a future surely qualify as dystopias, even if they do not involve totalitarian visions of society. Dystopic in this sense are also two Hungarian novels, Sándor Szathmári's Kazohinia (1941), one of the most important novels written in Esperanto, and Ferenc Karinthy's Epepe (1971), published in English with considerable success in 2008.

William Pickens (1881-1954)

La 15an de januaro 1881 naskiĝis  William Pickens, fakulo pri antikva-grekroma kulturo (klasikologio), homrajta aktivulo, oficialulo universitata, poste registara, kaj historie la unua uson-nigrula esperantisto ĝis nun eltrovita.

Mi enkondukis Pickens al la esperantistaro en 2010 en prelegoj pri la centjara datreveno de la Universala Kongreso en Vaŝingtono, ĉe la landa kongreso de Esperanto-USA kaj ĉe UNO la 15an de decembro (ĉe kio surprize aperis George Soros).

Mi eltrovis Pickens pere de poemo de la poetino kiu verkis poemon por la inaŭgura solenaĵo de Prezidento Barack Obama en 2009:

"Ars Poetica #17: First Afro-American Esperantist" by Elizabeth Alexander

Pickens verkis du artikolojn pri Esperanto en la gazeto "La Voĉo de la Negro":

William Pickens on Esperanto in The Voice of the Negro (1906)

... kaj eĉ tradukis anglalingven la poemon '“La Vojo” de Zamenhof!

125a jubileo de Julio Baghy

Hodiaŭ estas la 125a datreveno de la naskiĝo de Gyula (Julio) Baghy. Jen omaĝas La Balta Ondo:

Jubileo de Julio Baghy

Tie trovendas ligo al afiŝo de 3 Februaro 2012:

Nia trezoro: Julio Baghy, homo homa

Konsultu ankaŭ mian retgvidilon:

Julio (Gyula) Baghy: Retgvidilo / Web Guide