Humphrey Tonkin on Esperanto & literary translation / pri literatura tradukado

Kvankam Humphrey Tonkin estas bone konata ĉe mi, kiel en la tuta Esperantujo, la amplekso de lia verkaro evidente ne estas universale konata. Ekzemple, ĉi tiun rimarkindan eseon mi ĵus eltrovis:

The Semantics of Invention: Translation into Esperanto
Humphrey Tonkin
University Professors Program of Boston University
Literary Translation Seminar
February 22, 2008

Eĉ la pli flankaj informoj de ĉi tiu eseo estas notindaj. Ekz. mi lernis ion novan pri la iama maldekstra esperantisto kaj sindikatmovadano Mark Starr, kiu transdonis al Humphrey tradukon de Winnie-the-Pooh (Winnie-la-Pu) fare de Ivy Kellerman Reed.

Pro la nekontentiga kvalito, Humphrey retradukis ĝin cele al sukcesa eldonigo de eminenta eldonisto. Li priskribas la procezon kaj problemaron de tradukado kaj studadon de diversaj tradukoj (inkluzive la latinan, kiun mi memoras, ĉar latinista amiko mia konis ĝin).

Humphrey citas Umberto Eco, sed eĉ pli interese, li referencas la lingvajn konceptojn de Walter Benjamin (amiko de Theodor W. Adono kaj iama kunlaboranto kun la Frankfurta Skolo de kritika teorio).

Humphrey resumas la tradukan programon de Zamenhof kaj pritraktas la specialajn problemojn de Shakespeare, kaj ankaŭ la statuson de Shakespeare en diversaj lingvokomunumoj, kiel universalan aŭtoron. Zamenhof tradukis Hamleton ne el la originala sed el traduko, en la plej frua periodo kiam Esperanto estis novbakita. Humphrey konsideras la problemojn de semantiko en tiu stato, kaj ĝenerale en multlingva kunteksto. Zamenhof bazis sian traduklaboron sur komuna eŭroplingva semantiko, tiel sur artefarita pasinteco, kaj stile modelis germane, ne latinide. (Humphrey atentigas, ke aliaj prozodiaj modeloj estis enkondukitaj laŭ pola, itala, ĉina, japana modeloj, ekz.)

Plu diskutataj estas leksikaj kaj sintaksaj rimedoj en Esperanto. Ĉiuj povas vidi en Esperanto laŭplaĉe diversajn lingvajn tipojn. Sekvaj eksperimentoj kaj evoluaĵoj fare de sekvaj esperantistaj verkistoj estas menciitaj.

Esperanto estas unika; la malgranda kvanto de denaskaj parolantoj malmulte influas la ĝeneralan lingvouzon. Unulingva kaj purisma lingvistika perspektivo de lingvoj ne taŭgas ĉi-rilate.

Humphrey konsideras celojn de tradukoj. Shakespeare denove servas kiel ekzemplo. Humphrey komparas la tradukojn de Zamenhof kaj de L. N. M. Newell. Humphrey taksas la tradukon de Newell, kiu celis tekstan fidelecon, malpli sukcesa ol Zamenhof laŭ drameca vidpunkto. Li rakontas propran problemaron en sia tradukado de Henry V de Shakespeare. (Li tradukis ankaŭ A Winter's Tale.) Humphrey montras la problemaron per traduko de ĉerpaĵo el Moll Flanders de Daniel Defoe.

Tradukado el Esperanto ankaŭ alportas malfacilaĵojn, en poezio eĉ eble nesolveblajn. Humphrey tradukis anglalingven la du memuarojn de Tivadar Soros (Teodoro Ŝvarc).

Fine, Humphrey detaligas siajn rimedojn por traduko de Winnie-la-Pu.

Giorgio Silfer pri literaturkritiko & Esperanta kulturo

Oni daŭre dokumentas la eposan pajacvojon de Giorgio Silfer. Oni plu povus kontrasti tion al la kultura valoro, kiun Literatura Foiro mem aldonis al Esperantujo.

Mi havas iometan personan historion kun Silfer, kiu tiutempe estis sufiĉa agrabla, malgraŭ avertoj de aliaj. Komence mi taksis Raŭmismon pli serioze ol ĝi meritas, pro diagnozo de la mankoj de finvenkismo. Sed la fuŝa koncepto de Esperantujo kiel diaspora kvazaŭetna minoritato nur plifortigas la fetiĉisman enfermitecon kaj kultecon de la esperantista medio.

Pri tio mi ne unue pensis kiam mi ne-finvenkisme reaktivis en Esperantujo en la lasta duono de la okdekaj jaroj, interalie kiel estrarano de la ĵus revivigita Esperanto-Societo de Vaŝingtono.

Tiam, en la jubilea jaro 1987, mi iniciatis esploron de la literatura historio kaj kritiko de Esperanto-literaturo cele al starigo de nia loka literatura rondo. Mi komencis per kompilado kaj disdono de tiutemaj bibliografioj. Kvankam ili nun eksmodas, mi komencas enretigi tiun materialon, kiu utilus por historiaj esploroj, ekz.:

• Bibliografio de Literatura Historio kaj Literatura Kritikado en Esperanto (1987)
• Bibliografio de Literatura Historio kaj Literatura Kritikado en Esperanto: Libroj laŭ Kategorio (1987)
• Esenca Bibliografio de Literatura Historio kaj Kritiko en Esperanto (1987)
• La Plej Gravaj Gvidlibroj pri Esperanta Literaturo (1988)

 Inter la materialoj disdonitaj estis fotokopio de du paĝoj el verko de Silfer, Enkonduko al Literatura Kritiko (2-a eldono, 1983). Mi nun reproduktas citaĵon el tiuj du paĝoj:

Giorgio Silfer pri Kritiko de Esperanta Literaturo: Internacia Kulturo aŭ Subkulturo?

Silfer kritikas la propagandan koncepton de Esperanto-kulturo, ekz. de William Auld, kaj insistas, ke temas ne pri plena kulturo, sed pri subkulturo. Kaj tiu reorientiĝo inkluzivas malsaman takson de la produktoj de Esperanta literaturo, kun konkludo:

Tiam okazos la granda antaŭenpuŝo: niaj “kritikistoj” komprenos la naivecon de sia nombrado pri mankantaj akuzativoj, preseraroj kaj evitindaj neologismoj, kaj eklernos kial kelkaj paĝoj de homo kiel Sándor Szathmári, kun unu anakoluto kaj tri solecismoj, valoras multege pli ol tuta volumo da ŝvarcaj kalemburoj, laŭ e s t e t i k a vidpunkto. 

Sendube ĉi tia diraĵo instigis min al atentigo pri la menciita ĉerpo. Silfer rekomendas malprovincecigon de t.n. Esperanto-kulturo. Sed, diasporece, li deklaras ke oni eliru la verdan getton por akiri kaj transdoni universalajn valorojn. Evidente li ne konstatas kontraŭdiron inter la malfetiĉigo de Esperanto-kulturo kaj ties refetiĉigo per insisto je statuso de diaspora etna minoritato. Ankaŭ, restas ignorata do mistera la reala rilato inter la fikcia Esperanto-komunumo kaj la intelektula minoritato en ĝi, en kiu Silfer ambicias. Nu, en la pasintaj tri jardekoj, la absurdaĵoj nur multobliĝis.

Imre Madách: La Tragedio de L’Homo / The Tragedy of Man (3)

Mi jam menciis la Esperantan tradukon La Tragedio de l’ Homo: Drama Poemo fare de Kálmán Kalocsay. Jen du pluaj referencoj en Esperanto:

Imre Madách - Vikipedio

La tragedio de l' homo - Vikipedio

Sándor Szathmári asertas (Sennacieca Revuo, n-ro 100, 1972, p. 35-40), ke la stilo de la hungara originalo malglatas sed ke la Esperanta traduko stile glatas. Nun mi blogas pri du anglalingvaj tradukoj, de 1988 kaj 1908. Anglalingvanoj povas kompari la intence antikvan stilon de la traduko de 1908 kun la pli moderna (ne nur laŭdate posta) traduko. La cetero de ĉi tiu afiŝo estas anglalingva.

The key scene I blogged about in Esperanto is on my web site:

The Tragedy of Man (Scene 13), translated from the Hungarian by George Szirtes

The entire translation can be found elsewhere online:

The Tragedy of Man; translated from the Hungarian by George Szirtes; introduction by George F. Cushing; illustrations by Mihály Zichy. New York: Püski Publishing, 1988.

Szirtes has his own web site:

George Szirtes Website

His translation can be compared to an old translation in the public domain that was intentionally rendered in antiquated English:

The Tragedy of Man, translated by William N. Loew. New York: Arcadia Press, 1908.

Here are a couple of additional links:

Imre Madách - Wikipedia, the free encyclopedia

The Tragedy of Man - Wikipedia, the free encyclopedia

It is exciting to fit developments in Hungarian literature since the mid-19th century into the overall picture of futurology, science fiction, and utopian/dystopian literature, with the larger picture of intellectual history in mind and critical theory more specifically. My new bibliography reflects this project:

Futurology, Science Fiction, Utopia, and Alienation in the Work of Imre Madách, György Lukács, and Other Hungarian Writers: Select Bibliography

Roberto Passos Nogueira: “Pri Moderna Poezio kaj Esperanto”

Mi jam raportis ĉi-bloge pri la eseo "Arta Partikulareco kaj Esperanto" (1972) kaj la poemo "A World in a Grain of Sand" de Nogueira, kaj "The Secret Malady of Esperanto Poetry" (1973) de Julius Balbin, kiu lastatempe aperis en Esperanta traduko en Beletra Almanako, N-ro 13, Februaro 2012 (6-a jaro).

Nun vi povas trovi miabloge eseon el poemaro de Nogueira Vojo kaj Vorto (1972):

“Pri Moderna Poezio kaj Esperanto” de Roberto Passos Nogueira

Nogueira (en 1972) defias la hegemonion de parnasismo kaj "romantikaj siropaĵoj" kaj pledas por modernigo kaj malprovincecigo de la poeziarto de Esperanto, simile kiel okazis en avangardaj movadoj de la 20a jarcento.

Kio pri la originalaj kaj tradukitaj poemoj de Nogueira? Ne ĉiu opinias, ke Nogueira sukcesis:

Recenzo de Baldur Ragnarsson, Esploroj; Roberto Passos Nogueira, Vojo kaj Vorto (Paco, 1974) de Karl Schulze

Do, post 40 jaroj, ĉu jes aŭ ne la Esperanta poezio ĝisdatiĝis al la stato de mondpoezio, ni trovas nin en malsama kultura epoko, do niaj pensoj devas plu evolui.  Tamen, laŭ historia perspektivo, la menciitaj eseoj estas notindaj. Jen pluaj rilataj verkoj troveblaj miareteje:

“Kiom Longe Atendi” de Brian Price-Heywood

“Esperanto Kiel Anti-Lingvo” de Baldur Ragnarsson

Imre Madách: La Tragedio de L’Homo (2)

La traduko fare de Kalocsay estas havebla rete:

Madách, Imre. La Tragedio de l’ Homo: Drama Poemo, tradukis Kálmán Kalocsay. Budapest: Corvina, 1965. 259 p.

Ĉiu sceno havas propran retpaĝon. Mankas paĝnumeroj. Kiel mi diris en mia unua ĉi-tema afiŝo, mi trovis nur kelkajn mian notojn, kiujn mi skribis en 1975.

Ŝajnas, ke la notoj referencas la 13an scenon. Okazas tie ŝlosila dialogo inter Adamo kaj la Terspirito. Adamo aspiras transcendi la materian mondon, sed la Terspirito avertas ke tiu vojo kondukos al pereo, ke la spirita ambicio de Adamo estas fakte ligata la la Tero kaj ne povas ekzisti sen ĝi. Ankaŭ Lucifero partoprenas en ĉi tiu argumento en kosma spaco, emfazante la vanecon de la teraj luktoj de Adamo. Sed Adamo konkludas alie.

Oni povas diveni, kiel ĉi tia afero influis al Szathmári.

Esperanto: the one who hopes (documentary video)

I don't know how I could have forgotten to report on this before. A year ago I participated in a documentary on Esperanto done as a high school project. The student sent me a copy of her finished documentary, and eventually put it up on YouTube. Here is Israt Pasha's 32-minute documentary on Esperanto, "Esperanto: One Who Hopes", "starring" Anders Paulli Bertelsen, Neil Blonstein, Ralph Dumain, Ferdinand Cesarano, Renata Ventura.



I was a panelist at a symposium on L.L. Zamenhof at the UN on December 15, 2010, the lion's share of reportage of which was devoted to George Soros' surprise appearance. (You will see me and other participants in videos and photos.) Israt approached me afterward and asked me to participate in her documentary. I made a video of my responses to her queries some months later, when I was still recovering from a month-long illness.

In this documentary there are graphics, fragments of other videos, photos, voiceovers, and interspersed fragments of the various video interviews, and in some cases, voiceovers from those interviews. There are explanations of the language, personal experiences with it, various uses of the language (e.g. the news magazine Monato), the question of opposition to Esperanto, and various opinions on the role of Esperanto in the world, now and in the future. There is some "finvenkismo" (doctrine of the "final victory" of Esperanto as an international auxiliary language) in it, along with my refutation of same. The question of preservation of natural languages is addressed, with my dissenting opinion on the matter. My positive comments on the language and movement also appear at the beginning and end.

My translation of William Blake's "I feared the fury of the wind" is used as a voiceover at the end, coupled with a series of Esperanto & Zamenhof-related photos: I find this disconcerting because the harsh social criticism of Blake's poem has nothing to do with the Esperanto movement and does not match the manifestly positive images of Esperantists and Zamenhof.

There are other aspects of the documentary I find disjointed, partly because of the way fragments of the interviewees' videos are spliced together and the various themes of the documentary are developed. Anything else I would criticize would be the opinions of some of the Esperantists. Personal experiences and facts are inherently more convincing than half-baked propaganda (if not in the world at large, certainly in the case of Esperanto). Nitpicking aside, this high school student did an impressive job, with decent production values, and I applaud her effort.

Imre Madách: La Tragedio de L’Homo

Bedaŭrinde, kiam mi legis ĉi tiun verkon en 1974, mi ne faris pli utilajn notojn. Jen la tuto notita de mi je la 31a de aŭgusto 1975:

Madách, Imre. La Tragedio de L’Homo, tradukis Kálmán Kalocsay. Budapest: Corvina, 1965. 259 p.

[Fin?]legite: 24an de junio 1974.

Interesa. Havas mankojn je saĝeco kaj filozofio. Mi ekpensis, ke Madách (Adamo) lernis nenion el la tuta aventuro. Mi devas relegi ĝin. La skemo estas interesa. Mi ŝatus krei propran miton, ŝanĝante la Adam-Evan skemon al io pli simila al [D. H.] Lawrence (ne-monogomia) kaj ŝanĝante la ecojn de Adamo kaj Eva.

Notu:
p. 226-7: Terspirito
p. 229: konkludo de Adamo

Nu, kion mi sciis en 1974-5? Kaj mi ne povas rememori, kion mi pensis. Mi povas diveni la kialon de aludo al Lawrence, kvankam mia opinio de la filozofio de Lawrence estas nun malfavora.

Tiutempe mi ne povis akiri anglalingvan tradukon. Post du jardekoj mi trovis iun anglalingvan tradukon en brokantlibrovendejo:

Madách, Imre. The Tragedy of Man; translated from the Hungarian by George Szirtes; introduction by George F. Cushing; illustrations by Mihály Zichy. New York: Püski Publishing, 1988.

Fakte, mi lernis la plejmulton da mia magra scio de hungara literaturo pere de Esperanto. Ŝajnas ankaŭ, ke pluraj hungaraj verkistoj, kvankam historie gravaj kaj siatempe influaj, ne estas bone konataj en Usono, eble en la anglofona sfero pli larĝe. Kaj nun, kiam mi serĉas la MLA Bibliography [bibliografion de la Modern-Lingvo-Asocio], mi trovas malmulton pri kelkaj specifaj hungaraj aŭtoroj.

Nun la hungara fenomeno kaptas mian intereson. La komenco estis re-engaĝo pri la verkaro kaj influoj je Sándor Szathmári. Sed mia intereso plilarĝiĝas. Mi bezonas ekkoni du verkojn de la fama hungara marksisma filozofo Georg [György] Lukács. Ambaŭ estis verkitaj en la hungara. La unua almenaŭ havas germanan tradukon; pri la dua mi scias pri nenia traduko; kaj mi trovis nenian anglan tradukon de iu aŭ la alia:

Lukács, György. Fejlo˝ désének története (1911) [= Entwicklungsgeschichte des modernen Dramas = Historio de la evoluo de moderna dramo]. Budapest: Magveto˝, 1978.

Lukács, György “Madách tragédiája” (1955) [La tragedio de Madách], en G. Lukács, Magyar irodalom, magyar kultúra, 570.