Mór Jókai & planlingvoj

Lastatempe mi afiŝis pri kolekto da esperantologiaj referaĵoj: Memorlibro: Esperantologia prelegaro, en kiu vi trovos listigon da elektitaj kontribuoj.

Nun mi atentigas pri du rimarkindaj referaĵoj de Árpád Rátkai:

"Lingvoplanado en Hungario" (442-461)
"La internacilingva movado en Hungario ĝis la apero de Esperanto" (462-490)

El tiuj mi tiris ĉerpaĵojn pri fama hungara verkisto Mór Jókai (1825–1904), kiu traktis la temon de mondlingvo en kelkaj verkoj:

Pri Mór Jókai & planlingvoj de Árpád Ràtkai

Tie vi trovos ankaŭ tabelon da gravaj hungaroj kiuj pritraktis la interlingvan temon inter 1772 & 1956.

Miareteje vi trovos plurajn ligitajn erojn en Esperanto kaj en la angla lingvo pri Mór Jókai kaj pri la historio de interlingvistiko en Hungario kaj Eŭropo. Mi listigos jene nur tiujn rilate al Mór Jókai kaj interlingvistiko:

“Mór Jókai” de Zsuzsa Varga-Haszonits

“Mondlingvo de Mór Jókai” de Tivia

“Volapuka Lando en Siberio” (Pri "Csalavér" de Mór Jókai)

Hungarian SF of the 19th century

Adam Roberts' The History of Science Fiction (2nd ed. London: Palgrave Macmillan, 2016) has turned my galaxy upside-down. Just one note for now.

Hungarian SF gets a few brief mentions, but no mention of Imre Madách's The Tragedy of Man, which is not really SF but does include Earth's future and a brief sojourn in outer space, uniting the natural and supernatural which is common in the genre as Roberts demonstrates. I am familiar with Mór Jókai's (mostly) untranslated novel A Novel of the Coming Century. While I have heard of Vörösmarty, I knew nothing about the works mentioned. Never heard of Makay.

"The great Hungarian poet Mihály Vörösmarty published a number of pessimistic cosmic epics towards the end of his life, including Az emberek (1848) in which the whole of human history is revealed to be circularly tragic, and Előszó (1850) which projects the ‘tragedy’ of Hungarian history onto a cosmic scale."

"Specific plagiarism aside, writers took from Verne a kind of open-ended optimism that wore very well with readers. One example is Hungarian novelist Mór Jókai, a writer whose ‘popularity was enormous’ despite the fact that ‘serious critics held strong reservations about the aesthetic qualities of his works from the very beginning’ [Pynsent and Kanikova, 166]. Amongst his many novels were several intriguing SF tales, especially A jövö század regénye (A Novel of the Next Century, 1872): a positivist future-history in which new technologies powered by (and indeed built out of) a new substance called ‘ichor’ lead, via war, to world peace and prosperity, and thence to the colonisation of the solar system."

"The cave-dwelling Moon-beings of Hungarian István Makay’s Repülögépen a Holdbar (By Airplane to the Moon, 1899) owe as much to Kepler’s Somnium as to any modern speculation"

REFERENCE [from Roberts]: Pynsent, Robert, and S.I. Kanikova, eds. 1993. The Everyman Companion to East European Literature. London: Dent.

Here are English translations (with the originals) of two poems by Vörösmarty:

Az emberek / On mankind

Előszó / Prologue

Ferenc Temesi, hungara verkisto

Pere de Esperanto mi informiĝas pri verkistoj nekonataj en la angloparola mondo, ankaŭ eĉ netradukitaj; ankaŭ tiuj pri kiuj ne povas informiĝi en la angla. Unu tia estas ......

Ferenc Temesi (1949 - ) [foto: 1983]

Anglalingve oni scipovas, ke li kunverkis la filmon A rózsa vére (1998). Mi ekkonis lian ekziston pere de ...

"Literaturaj facetoj de la hungara kubo..." de István Nemere, en Literatura Foiro, n-ro 110, decembro 1987, p. 20-22.

En 1987 Nemere trovas tri beletrajn hungarajn librojn atentindaj je eksterlandanoj. Unu estas Por (La Polvo), Volumo II. (Volumo I aperis en 1976.) Per ĉi tiu verko la aŭtoro kreis novan hungaran literaturan ĝenron, t.e. romano kiel kvazaŭ-leksikono. Ĉio okazas en Polvurbo (efektive Szeged), kontraŭ kies provinceco. Temesi revivigas eksmodan lingvaĵon; la stilo rememorigas pri Mór Jókai kaj Kálmán Mikszáth. La tempodaŭro ampleksas proksimume 140 jarojn. Krtikistoj laŭdis la verkon, kun plendoj.

Nu, ĉi tio ŝajnas interesa, almenaŭ laŭforme. La aliaj du verkoj pritraktataj estas Az együttlét (La kunesto), romano de Anna Jókai (1932-2017, nenia rilato al Mór), kaj Csoda (Miraklo), dramo de György Schwajda (1943-2010).

Hungarian utopias: the latest news

Yesterday I received the latest issue of the journal Utopian Studies, which is a “special issue on the commemoration of the five hundredth anniversary of Thomas More's Utopia." And what did I find but this article?

Czigányik, Zsolt. “The Hungarian Translations of Thomas More's Utopia," Utopian Studies, vol. 27, no. 2, 2016, pp. 323-332.

The article mentions Madách, Jókai, Karinthy, and Szathmári. Also mentioned are Comenius (Jan Amos Komensky), Bessenyei, Babits, and Déry. Does it get any better than this?

Note also in the bibliography:

Hartvig, Gabriella. "Hungarian Gullivariads," in The Critical and Creative Reception of Eighteenth-Century British and Anglo-Irish Authors in Hungary (Pécs: University of Pécs, 2013), pp. 31-45.

This book is not in the collection of the Library of Congress.  I have, however, consulted this article:

Hartvig, Gabriella. “The Dean in Hungary,” in The Reception of Jonathan Swift in Europe, edited by Hermann J. Real (London; New York: Continuum, 2005), pp. 224-237.

Karinthy and Szathmári are discussed here.

I have no way of knowing whether the former article merely replicates the latter.

The following article is available online:

Czigányik, Zsolt. “From the Bright Future of the Nation to the Dark Future of Mankind: Jókai and Karinthy in Hungarian Utopian Tradition,” Hungarian Cultural Studies, vol. 8, 2015, pp. 12-23.

Discusses György Bessenyei, Karinthy, and briefly, Szathmári. The bulk of the essay is devoted to Jókai’s A jövõ század regénye (The Novel of the Century to Come).

I am encouraged now to pursue my objective on writing an article on Karinthy for Utopian Studies.

Omaĝe al Kálmán Kalocsay (7)

Aperis interrete:

Omaĝe al Kálmán Kalocsay: el Abaújszántó ĝis la Esperanta Parnaso: pri la vivo kaj plena verkaro de D-ro Kálmán Kalocsay; komp. Ada Csiszár. Budapest: A. Csiszár / KAL-ĈI-Dokumentaro. Volumo 4. La proza verkisto kaj tradukinto; 2000. 75 p.  

Ĉi tiu volumo, kiel la antaŭaj, enhavas valoregan materialon. Jen la precipaj enhavoj:

Ĉapitro 9: La proza verkisto

9.1 Enkonduko
9.2 La eseisto Kalocsay (G. Miĥalkov) (p. 4-10)
9.3 Eseoj kaj artikoloj pri literaturo
9.4 La severa recenzanto (14-23)
9.5 Portretoj verkitaj de Kalocsay (24-28)
9.6 Eseoj kaj artikoloj pri la Esperanta poezio (29-30)
9.7 La observanto (31-36)
9.8 Artikoloj pri diversaj temoj (37-38)
9.9 Diino Hertha

Ĉapitro 10: La proza tradukinto

10.1 Enkonduko
10.2 La paĝio de l’ reĝino
10.3 Du kokcineloj; La montro
10.4 Morgaŭ matene (47-48)
10.5 Arthistorio I
10.6 Vivo de Arnaldo [Mussolini] (51-52)
10.7 Rozinjo
10.8 Prozaj tradukoj de Kalocsay (54-56)
10.9 El la fruaj prozaj tradukoj de Kalocsay: Mór Jókai: "Kiun el la naŭ" (57-61)

Ĉi tiu volumo eble estos la plej utila por eltrovi, kion pensis Kalocsay pri verkistoj esperantistaj (ekz. Ferenc Szilágyi, Lajos Tárkony) kaj neesperantistaj (ekz. Endre Ady).

Omaĝe al Kálmán Kalocsay (5)

Estas multaj trezoroj en la 8-voluma Omaĝe al Kálmán Kalocsay: el Abaújszántó ĝis la Esperanta Parnaso: pri la vivo kaj plena verkaro de D-ro Kálmán Kalocsay; komp. Ada Csiszár (Budapest: A. Csiszár / KAL-ĈI-Dokumentaro, 1998-2002).

Jen du eroj, kiujn mi enretigis:

• “Ahasvero de amo XI”/ “Ahasuerus of Love XI” by Kálmán Kalocsay, translated from Esperanto by Marjorie Boulton
• “Flava Rozo” & Kálmán Kalocsay de Éva BENICKÁ

“Flava Rozo” estas karesnomo kiun Kalocsay donis al paciento; ankaŭ ĝi estas titolo de romano de Mór Jókai. Kalocsay ankaŭ vortludis per la lasta verso de La Tragedio de l' Homo. Konstateblas la afableco de la personeco kaj profesia mieno de Kalocsay.

Mór Jókai en Esperanto and in English

Mór Jókai (1825-1904) estis eminenta hungara verkisto, konata kiel “romantika fabelisto.” Miareteje troveblas pluraj eroj el speciala numero de Hungara Vivo:

“Mór Jókai” de Zsuzsa Varga-Haszonits (kun enhavtabelo) el Hungara Vivo, XV, jaro 1975, 4-a numero, p. 1.

• “Mondlingvo de Mór Jókai” de Tivia
• “Volapuka Lando en Siberio” (Pri "Csalavér" de Mór Jókai)
•  “La Humuro de Jókai” de Pál Balkányi / Mór Jókai

“Kiun el la Sep” de Mór Jókai estas ero en Hungara Antologio (1933).

“Mondlingvo de Mór Jókai” temas pri la interlingvistikaj kaj futurismaj ideoj en ties Romano de la Venonta Jarcento (A jövő század regénye, 1872). Bedaŭrinde, mankas traduko de la romano en Esperanto kaj en la angla.

Alireteje troveblas pluaj informoj pri Mór Jókai:

Mór Jókai - Vikipedio

The page of Jókai Mór, Esperanto biography (Babelmatrix)

. . . kaj kelkaj pluaj verkoj en Esperantaj tradukoj:

La du salikoj de Nagyenyed de Mór Jókai, tradukis Jozefo Horváth

La nova bienulo (Az új földesúr Eszperantó nyelven) de Mór Jókai

---

Mór Jókai (1825-1904) was an eminent Hungarian writer described as an exemplar of Romanticism.  Several of his works have been translated into English and some can be found online:

Mór Jókai (1825-1904) | The Online Books Page

Jókai, Mór, 1825-1904: Project Gutenberg

Jokai, Mor is featured also in the Encyclopedia of Science Fiction, with links.

I am most interested in his futuristic work The Novel of the Next Century (a.k.a. A Novel of the Coming Century; A jövő század regénye, 1872). Apparently this has never been translated into English. However, there is the following:

JÓKAI Mór: The Novel of Next Century (1872 - 1874): Foreword

The Novel of Next Century
(Translated excerpts and chapter by chapter notes on Jókai Mór's early Science Fiction novel)

I learned about Mór Jókai and this novel in particular thanks to Esperanto. Hungary was in effect the cultural capital of the Esperanto movement for the greater part of the 20th century. The Hungarian Esperanto movement enjoyed the favorable disposition and even support of a number of important modern Hungarian writers. Hungarian Esperantists also translated a substantial body of Hungarian literature into Esperanto, including a few works by Mór Jókai, but not this novel. 

The Hungarian contribution to literary futuristic and utopian/dystopian projections is virtually unknown in the English speaking world. Have you ever heard of Mór Jókai, or of Imre Madách's landmark The Tragedy of Man (1861), or of Frigyes Karinthy's Voyage to Faremido (1916) or  Capillaria (1921), or of Sándor Szathmári's Voyage to Kazohinia (1935, 1941, 1958) written in Hungarian and Esperanto? I learned of all of these via Esperanto. I mentioned the Hungarian contribution in my recent podcast (the topic of my previous blog post): 5/6/14 Science Fiction, Utopia, and the End of Imagination (1)  (57:57 min.).

See also the bibliography and web guide on my web site:

Futurology, Science Fiction, Utopia, and Alienation in the Work of Imre Madách, György Lukács, and Other Hungarian Writers: Select Bibliography

Science Fiction & Utopia Research Resources: A Selective Work in Progress 

Science fiction, utopia ... & the Hungarian contribution

Here is my 10th podcast, recently recorded:

5/6/14 Science Fiction, Utopia, and the End of Imagination (1)  (57:57) 

I tell a story interweaving the developments in ideas of utopia, dystopia, and in science fiction from the 16th century to the future. I briefly discuss the utopias of the 16th and 17th centuries and the proto-science fiction of the 17th and 18th centuries. The bulk of my presentation focuses on the 19th century, in which science fiction takes shape, new utopian prospects arise, dystopian scenarios emerge, and the future is invented. I begin the story of true science fiction with "Frankenstein" (1818) and continue with developments in France and the USA, with an excursion into futuristic works from Hungary. I discuss key roles played by Jules Verne, Edgar Allan Poe, and Edgar Page Mitchell. I review the history of time travel fiction prior to and including H. G. Wells. I then summarize developments in utopianism. Towards the end of the 19th century dystopian works appear. Wells' "The Time Machine" (1895) marks a historical turning point, as do his other science fiction and futuristic works. Finally, I review key dystopian works covering the years 1920-1970.

The Hungarian literary contribution does not play a sizable role in my podcast, but others would neglect it completely. I mention the historical significance of Imre Madách's The Tragedy of Man (Az ember tragédiája, 1861), Mór Jókai's The Novel of the Next Century (a.k.a. A Novel of the Coming Century; A jövő század regénye, 1872), and Sándor Szathmári's Voyage to Kazohinia (in English, 1975, 2012; in Hungarian, first (censored) edition, Kazohinia (Gulliver utazása Kazohiniában), 1941; in Esperanto, Vojaĝo al Kazohinio, 1958) and Maŝinmondo (Machine-World, in Esperanto, 1964).

Imre Madách: La Tragedio de L’Homo / The Tragedy of Man (3)

Mi jam menciis la Esperantan tradukon La Tragedio de l’ Homo: Drama Poemo fare de Kálmán Kalocsay. Jen du pluaj referencoj en Esperanto:

Imre Madách - Vikipedio

La tragedio de l' homo - Vikipedio

Sándor Szathmári asertas (Sennacieca Revuo, n-ro 100, 1972, p. 35-40), ke la stilo de la hungara originalo malglatas sed ke la Esperanta traduko stile glatas. Nun mi blogas pri du anglalingvaj tradukoj, de 1988 kaj 1908. Anglalingvanoj povas kompari la intence antikvan stilon de la traduko de 1908 kun la pli moderna (ne nur laŭdate posta) traduko. La cetero de ĉi tiu afiŝo estas anglalingva.

The key scene I blogged about in Esperanto is on my web site:

The Tragedy of Man (Scene 13), translated from the Hungarian by George Szirtes

The entire translation can be found elsewhere online:

The Tragedy of Man; translated from the Hungarian by George Szirtes; introduction by George F. Cushing; illustrations by Mihály Zichy. New York: Püski Publishing, 1988.

Szirtes has his own web site:

George Szirtes Website

His translation can be compared to an old translation in the public domain that was intentionally rendered in antiquated English:

The Tragedy of Man, translated by William N. Loew. New York: Arcadia Press, 1908.

Here are a couple of additional links:

Imre Madách - Wikipedia, the free encyclopedia

The Tragedy of Man - Wikipedia, the free encyclopedia

It is exciting to fit developments in Hungarian literature since the mid-19th century into the overall picture of futurology, science fiction, and utopian/dystopian literature, with the larger picture of intellectual history in mind and critical theory more specifically. My new bibliography reflects this project:

Futurology, Science Fiction, Utopia, and Alienation in the Work of Imre Madách, György Lukács, and Other Hungarian Writers: Select Bibliography

Imre Madách: La Tragedio de L’Homo

Bedaŭrinde, kiam mi legis ĉi tiun verkon en 1974, mi ne faris pli utilajn notojn. Jen la tuto notita de mi je la 31a de aŭgusto 1975:

Madách, Imre. La Tragedio de L’Homo, tradukis Kálmán Kalocsay. Budapest: Corvina, 1965. 259 p.

[Fin?]legite: 24an de junio 1974.

Interesa. Havas mankojn je saĝeco kaj filozofio. Mi ekpensis, ke Madách (Adamo) lernis nenion el la tuta aventuro. Mi devas relegi ĝin. La skemo estas interesa. Mi ŝatus krei propran miton, ŝanĝante la Adam-Evan skemon al io pli simila al [D. H.] Lawrence (ne-monogomia) kaj ŝanĝante la ecojn de Adamo kaj Eva.

Notu:
p. 226-7: Terspirito
p. 229: konkludo de Adamo

Nu, kion mi sciis en 1974-5? Kaj mi ne povas rememori, kion mi pensis. Mi povas diveni la kialon de aludo al Lawrence, kvankam mia opinio de la filozofio de Lawrence estas nun malfavora.

Tiutempe mi ne povis akiri anglalingvan tradukon. Post du jardekoj mi trovis iun anglalingvan tradukon en brokantlibrovendejo:

Madách, Imre. The Tragedy of Man; translated from the Hungarian by George Szirtes; introduction by George F. Cushing; illustrations by Mihály Zichy. New York: Püski Publishing, 1988.

Fakte, mi lernis la plejmulton da mia magra scio de hungara literaturo pere de Esperanto. Ŝajnas ankaŭ, ke pluraj hungaraj verkistoj, kvankam historie gravaj kaj siatempe influaj, ne estas bone konataj en Usono, eble en la anglofona sfero pli larĝe. Kaj nun, kiam mi serĉas la MLA Bibliography [bibliografion de la Modern-Lingvo-Asocio], mi trovas malmulton pri kelkaj specifaj hungaraj aŭtoroj.

Nun la hungara fenomeno kaptas mian intereson. La komenco estis re-engaĝo pri la verkaro kaj influoj je Sándor Szathmári. Sed mia intereso plilarĝiĝas. Mi bezonas ekkoni du verkojn de la fama hungara marksisma filozofo Georg [György] Lukács. Ambaŭ estis verkitaj en la hungara. La unua almenaŭ havas germanan tradukon; pri la dua mi scias pri nenia traduko; kaj mi trovis nenian anglan tradukon de iu aŭ la alia:

Lukács, György. Fejlo˝ désének története (1911) [= Entwicklungsgeschichte des modernen Dramas = Historio de la evoluo de moderna dramo]. Budapest: Magveto˝, 1978.

Lukács, György “Madách tragédiája” (1955) [La tragedio de Madách], en G. Lukács, Magyar irodalom, magyar kultúra, 570.