Julio Baghy: Sonĝe sub Pomarbo (5)

Julio Baghy, Sonĝe sub Pomarbo: Triakta Lirika Komedio en Ses Fantaziaj Bildoj. La Laguna: J. Régulo [Stafeto], 1958. 221 p.

Jen anglalingva resumo de recenzoj en Esperanto.

Esperanto reviews of Julio Baghy's 1958 Esperanto verse drama Dreaming under an Apple Tree: Three-Act Comedy in Six Fantasy Scenes are summarized by Geoffrey Sutton in his entry on Baghy:

Geoffrey Sutton, Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto (New York: Mondial, 2008), pp. 98-99.

The previous installments of my review on this blog are written in Esperanto. I am interested in the linkage to Imre Madách's classic The Tragedy of Man and the contrast between Baghy and fellow Hungarian Esperantist writer Sándor Szathmári. Baghy uses the Adam & Eve theme as did Madách, but instead of carrying through the narrative through key historical periods, Baghy gives us only Adam and Eve (not the "originals" but a more contemporary pair) falling in love, encountering fabled creatures (nymph, fairy, etc.), eating the forbidden fruit, becoming trapped outside of time in lifeless Being, able only to observe without intervening, witnessing future scenes of Eve's grandparents being taken in by an opportunistic suitor, then technocrats of the distant future who have lost their humanity to their technology, finally a desolated Earth abandoned by humanity, after which the pair awaken underneath the apple tree in their present, vowing to struggle onward come what may, with their love to sustain them.

Baghy wrote this work as a refuge from the Stalinist repression of 1956-1957 following the crushing of the Hungarian Revolution. Madách's masterpiece followed upon the defeat of the 1848 revolution. Baghy's treatment of young love confronting a possible dehumanized future is anemic compared to Madách's work of a century earlier, and as Hungarian Esperantist critic Vilmos Benczik suggests, antiquated.

Julio Baghy: Sonĝe sub Pomarbo (4)

Julio Baghy, Sonĝe sub Pomarbo: Triakta Lirika Komedio en Ses Fantaziaj Bildoj. La Laguna: J. Régulo [Stafeto], 1958. 221 p.

Komence de la Unua Bildo de la Tria Akto ni vidas dezertan Teron senigitan de vivo. La teknokratoj evidente detruis la teran vivon kaj formigris al aliaj planedoj. Adamo kaj Eva spektas la malesperigan scenon, sed hazarde trovas du verdajn foliojn sur morta arbo. Ĉu simbolo? Ili pripensas la Faŭnon kies tento kondukis al la nuna stato. Pro la penso la Faŭno el fantazio vee ek-ekzistas. La Faŭno eksplikas: "Nin ne la Dio, nur la homoj kreis. / Kun la homaro, ankaŭ ni pereis." La Faŭno bonŝancos baldaŭ re-malaperi, sed la homoj estas kondamnitaj al senfina senviva Esto. Sed la Faŭno montras elirvojon: fonton de Morto, el kiu la homa geparo povus trinki nur du glutojn. Adamo kaj Eva englutas ilin, kaj la Morto aperas kaj dancas.

 En la Dua Bildo, Adamo kaj Eva vekiĝas sub la pomarbo. Ili eltrovas, ke ili ambaŭ sonĝis la saman inkubon. Eva emas tiri pesimisan sintenon el tiu inkubo, sed Adamo insistas je optimisma perspektivo. Eva maltrankvilas pri la konstanteco de la amo de Adamo, sed Adamo firmigas ŝian fidon pri ilia amo. Ŝi finfine konvinkiĝas:

Ho, sunteksita pomp' ne ĉesu lumi
ke homan devon povu ni plenumi
kreante harmonion per la AMO
por ĉiuj postaj Evoj kaj Adamoj!

Restas nur du versoj elparolataj de Adamo. Post falo de la kurteno, Baghy skribas (221):

Tiel finiĝas la LASTA BILDO de tiu lirika komedio, kiun mi surpaperigis por rifuĝi el la anim- kaj nervmuela angoro dum la morna historia tempo en vintro de 1956-1957

Warszawa-Budapest

Nu, la strukturo de la dramo iom rememorigas pri La Tragedio de l’ Homo de Imre Madách. Notu la jenan verson elparolatan de Adamo: ". . . kun firma fido ni ekiru kante!" Komparu al la fina verso de La Tragedio de l’ Homo: "Mi diris, luktu, hom’, kaj firme fidu!" (217)

Sed miaopinie, la verko de Baghy estas anemia kompare al tio de Madách, kvankam ambaŭ verkis je historia momento de senespero. Post mia unua lego de ĉi tiu dramo antaŭ 40 jaroj, mi memoras nur la kliŝan romantikon de la enamiĝo de Adamo kaj Evo kaj la kaptiteco en sentempa Esto. Ne mirigas, ke mi memoris nenion ceteran, ĉar la rakonto ne stimulis min tiam kaj ne interesas min nun. Mi kompatas la karan Baghy, sed mi taksas ĉi tiun verkon nur historie interesa, kaj interesa nur kompare al kunaj hungaraj esperantistaj verkistoj, ekz. Szathmári.

Julio Baghy: Sonĝe sub Pomarbo (3)

Julio Baghy, Sonĝe sub Pomarbo: Triakta Lirika Komedio en Ses Fantaziaj Bildoj. La Laguna: J. Régulo [Stafeto], 1958. 221 p.

En la Unua Bildo de la Dua Akto, Adamo kaj Eva, kaptita en la Esto, nur povas spekti. Ili spektas maljunajn Avon kaj Avinon kvelerantajn. Envenas la iam bela nun groteska Kazimiro. Kazimiro estas ĉarma blufulo kaj sukcesas gajni la subtenon de la geavoj por sia edziĝpropono.

La sceno de la Dua Bildo estas la fora futuro, kun avangarda (sciencfikcia) teknologio kaj mondo da senemociaj teknokratoj kies vivodaŭro eestas centoj da jaroj. Adamo kaj Evo ne aprobas. Adamo diras (p. 156):

En teknokrato Homo mem pereas.
Inventis li maŝinon por diiĝi,
orgojle blufi kaj feliĉi
kaj jen maŝino lin mem maŝinigis,
murdinte sentojn lin al koto ligis.

Nu, komparu ĉi tiun perspektivon al tio de Sándor Szathmári. Oni legu Szathmári-on mem por komparo:

“Julio Baghy” de Sándor Szathmári

Per aparatoj la teknokratoj kapablas aliigi la orbiton de la tero, aŭskulti la “muzikon“ de la kosmo; per teroskopo rigardi la tutan Teron, per astroskopo spekti forajn planedojn kaj vidi ties vivaĵojn, kaj eĉ krei subhomajn estaĵojn–homonkulojn–por esplorado. Per tempotelegrafo oni povas spekti la pasintecon de homaro. Unue, oni spektas manifestacio de laboristoj en la 19a jarcento. La laboristoj estas masakrataj. La teknokratoj ne komprenemas la perforton, ĉar ili solvis la problemon alimaniere, per dissolvon kaj malaperigon de la korpoj per ia ilo (167). Adamo kaj Eva tenas alian perspektivon. Eva admiras la celon de la laboristoj. Jen Adamo (166):

Mesioj venis kaj mesioj iris,
mesaĝis pri Promeso kaj – martiris.
La postlasita vero pri Fiktivo
dekmilojn martirigis en la vivo,
centmilojn pelis al batal’ socia,
milmilojn ĉenis al revad’ pasia
ĝis fine realiĝis la Promeso
por nutri – parazitojn de l’Progreso
kaj . . . jen dekmiloj iluzion perdis,
centmiloj vanon por la lukto spertis,
milmiloj pentis pri la rev’ pasia,
espero velkis sub kalkan’ socia,
la Vivo saman melodion gurdis,
sub novaj signoj oni morits, murdis
kaj dum popolo ĝemis kaj sopiris,
Mesioj venis, iris kaj martiris.

Ĉu eble Baghy pripensis ankaŭ aktualan Hungarion?

Nu, la teknokrata solvo senigis la Teron de bezonataj laboristoj, do klopodi venkadon de foraj astroj necesis.

Por amuzo la teknokratoj montras antikvan filmon de dramo Romeo kaj Julia de Shakespeare (laŭ traduko de Reto Rossetti). Skandale al Adamo kaj Eva, la teknokratoj mokas la dramon, ne komprenas. Adamo kaj Eva identigas sin kun la geamantoj, defendas Shakespeare-on, sed ne povas interveni.

Jonathan Swift & philosophical languages

When my freshman honors English class in high school tackled Gulliver's Travels, I recognized something my teacher did not:

Gulliver's Travels. Part III. A Voyage to Laputa, Balnibarbi, Luggnagg, Glubbdubdrib, and Japan. Chapter V (extract) by Jonathan Swift

I knew what Swift was satirizing here, but the class persisted in its Pavlovian literary conditioning.

As it turns out, Swift was deeply engaged in the linguistic issues of his time. Here are some juicy references on the subject:

Bishop, Julie Alexandra. Language at Work in Jonathan Swift. PhD thesis, Dept. of English Literary and Linguistic Studies, University of Newcastle, December 1998.

Francus, Marilyn. The Converting Imagination: Linguistic Theory and Swift's Satiric Prose. Carbondale, IL: Southern Illinois University Press, 1994.

McKenny, John. "Swift's Prescience: a Polite Precursor of Corpus Linguistics," Journal of Language and Literature, Volume 2, Number 1, 2003.

Mulhall, Anne. "Gulliver’s Travels and the Language Debates of Swift’s Time," in Les voyages de Gulliver: Mondes lointains ou mondes proches, ed. Daniel Carey and François Boulaire (Caen: Presses universitaires de Caen, 2002), pp. 63-79.

And sure enough, Swift, Wilkins, and Borges are cited in connection with ars combinatoria:

Het combinatorisch perspektief op de wereld en de kunst (@ Institute of Artificial Art, Amsterdam)

Julio Baghy: Sonĝe sub Pomarbo (2)

Julio Baghy, Sonĝe sub Pomarbo: Triakta Lirika Komedio en Ses Fantaziaj Bildoj. La Laguna: J. Régulo [Stafeto], 1958. 221 p.

En la Duan Bildon de la Unua Akto envenas la sagaca Strigo kaj la cinika Vesperto. Adamo kaj Eva serĉas respondojn al fundamentaj postedenaj demandoj. Nimfo oferas herezajn pensojn (98):

                          Sed mi ne komprenas
se Li despote tiel suverenas,
envias vivon mem, de Li donitan,
postulas blindon sklavan, himnon ritan,
vi kial lasas Lin sur tron' ĉiela?

Strigo ne povas respondi kernan demandon pri la Vivarbo, do tiu vokas Spiriton, kiu parolas sensencaĵon (113), kiun devas traduki Strigo. La afero restas neklara. Sed Eva kaj Adamo ekmanĝas la tabuan frukton. Ili atendas senmortecon, sed Strigo avertas, ke ili ĵus perdis vivon kaj tempon, kaj estas kaptitaj ekstere en la senviva, sendaŭra Esto. Tiel finiĝas la Unua Akto.

Tra jarcentoj oni reuzas la Eden-miton en literaturo diverscele. Plej interesas kiam oni renversas la ortodoksan religian ideologion kaj utiligas la miton hereze. Sed tiu strukturo havas limojn, plej notinde de la simbola rolo de la viro kaj virino laŭ tradicie konceptitaj trajtoj. Jen ĝeno ankaŭ de ĉi tiu dramo. (Jen, el pluraj, unu ekzemplo ĉe p. 102.) Cetere, ĝis nun ne aperas vere kontraŭortodoksa dio-koncepto. Nu, mi konstatos, kiel disvolviĝas la Dua Akto.

Julio Baghy: Sonĝe sub Pomarbo (1)

Mi relegas libron kiun mi unuafoje finlegis la 14an de decembro 1973: Sonĝe sub Pomarbo: Triakta Lirika Komedio en Ses Fantaziaj Bildoj (La Laguna: J. Régulo [Stafeto], 1958; 221 p.) de Julio Baghy.

Nu, la Unua Bildo de la Unua Akto, en kiu Adamo kaj Eva (gejunuloj, ne la unua mita homparo) flirtas kaj enamiĝas, tedas min, krom la ĝena interludo de absurda ĵaluzo pri la rev-idealaj viro kaj virino de la geparanoj. La rimaj vers-paroj emas enuigi min, sed Baghy estas sufiĉe lerta tiurilate kaj en disvolvigo de la rakonto por teni la atenton. Li ja estis aktoro do komprenis draman strukturon. La kerna problemo estas, ke la afero estas ege eksmoda kaj kliŝe romantika; mi ne scias kiel nuna leganto povus trovi ĝin agrabla. La erotika dimensio estas finfine subigita al konservativa ĉasta moraleco.

La Dua Bildo estas pli agrabla kvankam troa: petolas nimfo, faŭno, elfoj, feinoj. Laŭ draminstrukcioj, la etoso estas erotika. La sceno imponas pli vigla ol la unua bildo, ankaŭ lingve. Oni anticipas la disvolvon de zorgo pri la suferoj de la vivo kiuj atendas. Ties alveno igos la dramon interesa post tro-siropa lirikeco.

Marjorie Boulton antaŭparole ekstazis, kvazaŭ temas pri majstroverko. Evidente, temas pri enamiĝo al la verko kiel al la homo. Kion diri pri tio?

Oni agnoskas, ke la kunteksto de verkado estis fakte eskapo el la malespero de la subpremo de la Hungara Revolucio de 1956. Maljunulo Baghy rebatas la deprimigan epokon per aserto de freŝa juneco.

Ni vidos, kiel mi reagos plu dum plua relego de la verko post kvar jardekoj. Mi anticipas ankaŭ kompari ĝin al La Tragedio de l’ Homo de Imre Madách.

Jen du recenzoj:

AMO AL LA VIVO KAJ BELO, recenzo de Baldur Ragnarsson, Norda Prismo 1958.

Recenzo: Sonĝe sub pomarbo, de Julio BAGHY de Ferenc Szilágyi, La Nica Literatura Revuo, 4/3, paĝoj 108-113.

4 x (4 x 4): Rumanaj Poemoj

4 x (4 x 4): Rumanaj Poemoj tradukitaj de Ionel Oneţ. Berkeley, CA: Eldonejo Bero, 1990. 80 p.

Laŭ Onet, ĉiuj poemoj estis verkitaj komence de la 1980aj jaroj. La rumanaj poetoj estas George Canache, Gabriel Cojocaru, Gim Laurian, Ion Motu.

Ion Motu tedis min, krom unu poemo kiu min pensigis:

          Al Patrinoj

Naskitaj el la mara ŝaŭmo
aŭ inter folioj brasikaj,
alportitaj de cikonioj
aŭ (eĉ!) de insektoj,
infanoj de Dio estas ni
senpatrinaj . . .

Pri la ceteraj tri poetoj, iom puzla sed alloga trajto estas, ke laŭ signfo ne ĉio estas surfaca, kontraste al, ekzemple, nia eminenta poeto Kalocsay. La formo ne estas aparte brila, sed almenaŭ kelkaj poemoj po poeto pensigas. Mia favorata el la poetoj estas Gabriel Cojocaru. Jen du specimenoj.

        La Nevidata Vizaĝo de l’Nokto

Kaj indus ke la herbo
estu pli verda mia kanto
ankoraŭ serĉanta l’orelon de miaj samtempuloj

vi scias traduki por mi ion el
la ĉerizfloroj la sola vojo
akcepti ĉastecon

ekde tiam mi forlasis la ĝardenon
nezorgita, ĉar la korno de l’unukornulo
estis donaco de Venera

          Verkaĵ’ 101

kiom da temp' ankoraŭ
ni gajnas unu la alian
ni perdas unu la alian?

(la sama grundo
elfuĝante de sub niaj piedoj)

ruino —nerenversebla konvencio
sinsekvaj paŝoj
permesu al via dekstra okulo
plori, la livan
daŭre kantigu.

                  * * *

la kandelo lumigas daŭre
kornusfloroj, blanka stelo
kvietaj devioj.

la respeguliĝoj de muelŝtono
en la lunlumo: premoj
de l’pasinteco, metala gusto
de l’melankolio

vekis min la herbo
silentas l’ombroj de viaj lipoj,
mi serĉas vin . . .
kvazaŭ dolĉakvan lokon.